χέρι παιδιού που ζωγραφίζει ένα σχέδιο και δίπλα του βαζάκι με κηρομπογιές

«Χρειάστηκε να γεράσω, για να μάθω να ζωγραφίζω σαν παιδί» Pablo Picasso

Το παιδικό σχέδιο, όπως και η τέχνη εξάλλου, μας αφηγείται πάντα μια ιστορία. Είναι ένας τρόπος επικοινωνίας, με πολύ ξεχωριστό ύφος που δύσκολα μπορεί να το μιμηθεί ένας ενήλικας. Είναι σοβαρό, γεμάτο συμβολισμούς, όπως εκείνοι του ονείρου. Το παιδί μέσα από την ζωγραφιά του περιγράφει κυρίως τον εαυτό του, εκφράζει τις σκέψεις του και τα συναισθήματά του και το άμεσο οικογενειακό περιβάλλον. Μας μεταφέρει σε άλλους κόσμους με ειλικρίνεια και φαντασία!

Ένας μεγάλος παιδαγωγός ο Amos Comenius παρατήρησε ότι το παιδί έχει την ανάγκη να ζωγραφίσει και να εκφραστεί πριν του το υποδείξει κάποιος ενήλικας.

Πράγματι, το παιδί όταν πατήσει γερά στα πόδια του και κρατήσει το μολύβι, αρχίζει αμέσως να μουτζουρώνει και να τραβάει γραμμές, προκειμένου να αποτυπώσει το σώμα του πάνω στο χαρτί. Αργότερα, οι γραμμές αυτές, οι φόρμες που έχει μάθει το παιδί, θα χρησιμοποιηθούν σαν ένα μέσο επικοινωνίας (Κακίση, 1994).

Για το παιδί το μουτζούρωμα είναι μια πρώτη κινησιακή δραστηριότητα, που το ευχαριστεί. Όταν συνειδητοποιήσει ότι αυτό που μουτζουρώνει αποτελεί ένα «σημάδι», ένα ίχνος, τότε αρχίζει να πειραματίζεται πιο συνειδητά, αρχίζει δηλαδή να «γράφει», κι αυτή είναι μια πολύ σημαντική στιγμή στην ζωή του, την οποία πρέπει να επιβραβεύσουμε.

Υπάρχουν εξελικτικά στάδια στην ζωγραφική του παιδιού.

Ο πρώτος από τους πολλούς ειδικούς που ασχολήθηκαν με το παιδικό σχέδιο, ήταν ο George Luquet, ο οποίος επισήμανε τα σημαντικότερα στάδια:

1. Το στάδιο του τυχαίου ρεαλισμού:

Ξεκινά περίπου στα δύο έτη, αφού το παιδί έχει αρχίσει να μουτζουρώνει. Πιο επιδέξια πια, το παιδί κινεί καρπό και δάχτυλα δημιουργώντας γραμμές που τις συνδυάζει με κάποιο αντικείμενο. Βέβαια, το σχέδιό του εξακολουθεί να μην έχει πάρει μορφή.

2. Το στάδιο του αποτυχημένου ρεαλισμού (3 ετών – 4 ετών):

Το παιδί αντιλαμβάνεται καλύτερα οπτικά τις μορφές, τα αντικείμενα, τα οποία προσπαθεί να αποδώσει με τη ζωγραφική του, άλλοτε πιο επιτυχημένα και άλλοτε όχι. Παράλληλα, το παιδί μαθαίνει να κρατά το μολύβι, δοκιμάζοντας διάφορες θέσεις.

3. Το στάδιο του διανοητικού ρεαλισμού (4 ετών μέχρι και 10 ετών περίπου)

Το παιδί αναπτύσσει την οπτική αντίληψη του χώρου και την αποτυπώνει κυρίως με δύο τρόπους: α) την επιπέδωση ή περιστροφική προβολή, στην οποία όλα τα πράγματα είναι σαν να τα βλέπουμε από ψηλά, πεσμένα κάτω ή ακόμα και γύρω από ένα κεντρικό σημείο, β) τη διαφάνεια, όπου ζωγραφίζει ένα αντικείμενο και το εσωτερικό του, π.χ. ένα σπίτι με τα έπιπλα και τους ανθρώπους που είναι μέσα. Σ’ αυτό το στάδιο το παιδί ιχνογραφεί πλέον με περισσότερες λεπτομέρειες προσπαθώντας να περιγράψει όσο το δυνατόν καλύτερα αυτό που βλέπει και αντιλαμβάνεται.

4. Το στάδιο του οπτικού ρεαλισμού (περίπου από 10 ετών μέχρι και 12 ετών περίπου)

Το παιδί ανακαλύπτει την προοπτική και προσπαθεί να αποδώσει στη ζωγραφιά του τον τρισδιάστατο χώρο. Τα σχέδιά του είναι πολύ κοντά στην πραγματικότητα.
Σε αυτό το σημείο, θα πρέπει να γίνει σαφές ότι το κάθε στάδιο δεν είναι απόλυτο και κάθε παιδί μπορεί να παραμείνει στο καθένα για περισσότερο ή για λιγότερο χρονικό διάστημα.

Το παιδί επιλέγει τα αντικείμενα και δίνει έμφαση σε εκείνα που θέλει επιλέγοντας τα κατάλληλα χρώματα και τους τόνους ανάλογα με τη σημασία που τους αποδίδει.

Η χρήση ενός χρώματος παρατεταμένα, μπορεί να φανερώνει τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού:

♦ Το κόκκινο είναι αρκετά διαδεδομένο στα παιδιά και όταν χρησιμοποιείται συνήθως δηλώνει πως αυτό το παιδί διακατέχεται από ενθουσιασμό αλλά και από νεύρα, θυμό.

♦ Το κίτρινο δείχνει δυναμισμό, ευφυΐα ενώ

♦ το πορτοκαλί εξωστρέφεια.

♦ Το πράσινο χρώμα δείχνει καλλιτεχνική φύση.

♦ Το μπλε χρησιμοποιείται συχνά από παιδιά που είναι πολύ τρυφερά.

♦ Το μωβ δείχνει δημιουργικότητα, κυριαρχία, ενώ το μαύρο μπορεί να δείχνει παιδί με τάσεις κοινωνικής απόσυρσης.

♦  Το ροζ χρησιμοποιείται πάρα πολύ από τα κορίτσια. Δείχνει την ανάγκη για αγάπη και εκτίμηση.

♦  Το γκρίζο χρώμα δείχνει εχεμύθεια, δυσπιστία, ενώ το καφέ-σταχτί χρησιμοποιείται από παιδιά με πείσμα και ισχυρογνωμοσύνη (De Meredieu,1981).

Η επιλογή του θέματος δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία για τη διάγνωση της προσωπικότητας του παιδιού, καθώς αυτό εξαρτάται τόσο από το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο, όσο κι από τα ερεθίσματα που έχει το παιδί από την οικογένειά του. Αυτό που θα έπρεπε να διερευνηθεί όταν συναντάται, είναι ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στη ζωγραφιά, καθώς αυτό μπορεί να φανερώνει ψυχολογικά προβλήματα σε αντίθεση με την θεματική ποικιλία που δείχνουν ευπροσάρμοστο άτομο (Κάνιστρα, 1991).

Κάποια επιπλέον στοιχεία που αξιολογούνται στις παιδικές ζωγραφιές και τα οποία μπορούν αναδείξουν στοιχεία της προσωπικότητάς τους, είναι τα ακόλουθα:

Ένα πολύ μικρό σχέδιο δείχνει χαμηλή αυτοεκτίμηση, ενώ ένα μεγάλο σχέδιο δείχνει εμπιστοσύνη και σιγουριά. Το έντονο και επαναλαμβανόμενο σβήσιµο φανερώνει πιθανό άγχος, ανασφάλεια, ή μπορεί να είναι αποτέλεσμα χρόνιας ασθένειας. Τα ασυνήθιστα µεγάλα κεφάλια είναι μία σημαντική ένδειξη τάσεων αυτοπροβολής με επιθετικές τάσεις, ενώ το μικρό κεφάλι είναι ένδειξη επώδυνων εμπειριών κατά την περίοδο της πρώτης διατροφής και απογαλακτισµού καθώς και άγχος αποχωρισμού.

Εάν στο πρόσωπο δεν υπάρχουν μάτια, αυτό μπορεί να είναι ένδειξη μιας καταναγκαστικής και αγχώδους κατάστασης, την οποία βιώνει το παιδί. Το ίδιο ισχύει και για την απουσία στόματος, η οποία όμως μπορεί να φανερώνει μια ντροπαλότητα και μια τάση για κοινωνική απόσυρση. Τα δόντια είναι πιθανόν να εµφανιστούν σε παιδιά µε επιθετική συμπεριφορά.

Η έλλειψη λαιµού είναι αναµενόµενη στα παιδιά της προσχολικής ηλικίας. Αν όμως υπάρχει σε μεγαλύτερα παιδιά μπορεί να δείχνει «φτωχή» προσαρμογή.

Παιδιά τα οποία είναι ντροπαλά, επιθετικά ή έχουν κάποια συναισθηματική διαταραχή, μπορεί να μη σχεδιάσουν πόδια στον άνθρωπο-φιγούρα.

Ο ζωγραφικός χώρος επίσης είναι ένα επιπλέον στοιχείο στην προσπάθεια ανάλυσης και κατανόησης του παιδικού σχεδίου.

Το παιδί εκείνο το οποίο είναι τρομοκρατημένο μένει στα περιθώρια του χαρτιού όταν ζωγραφίζει. Το παιδικό σχέδιο που βρίσκεται κοντά στο κέντρο ή ακριβώς στο κέντρο του χαρτιού, φανερώνει ένα παιδί ομαλό με σταθερό αίσθημα ασφάλειας. Όταν ο χώρος του χαρτιού δεν επαρκεί και ξεπερνιούνται τα όριά του, αυτό για πολλούς ειδικούς υποδηλώνει εναντίωση στους κανόνες (Κάνιστρα, 1991). Επίσης, το σχέδιο που αναπαριστά μόνο ένα μέρος του αντικειμένου, δηλώνει πως το παιδί είναι εύκολο στη δημιουργία κοινωνικών σχέσεων.

Όλα τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι οι γονείς πρέπει να αγχωθούν και να ερμηνεύουν κάθε ζωγραφιά του παιδιού τους, χάνοντας το βασικό συναίσθημα της χαράς. Η ερμηνεία της παιδικής ζωγραφιάς μπορεί να λειτουργήσει βοηθητικά, συμπληρωματικά, πάντα στο πλαίσιο της συνολικής συμπεριφοράς του παιδιού στο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον.

Προμηθεύστε το παιδί με κατάλληλα υλικά, χαρτιά σε διαφορετικά μεγέθη, μαρκαδόρους, μπογιές και αφήστε το να δημιουργήσει, να εκφραστεί. Ενθαρρύνετέ το κι όσο παράδοξη κι αν σας φαίνεται η ζωγραφιά του, κάντε του ερωτήσεις για να δείτε πως νιώθει και τι σκέφτεται. Μην του δίνετε οδηγίες για το πώς να ζωγραφίζει πιο ρεαλιστικά, απλά αφήστε το αυθόρμητα κι ελεύθερα να αποκαλύψει τον κόσμο του, τον πραγματικό, αλλά και τον φανταστικό. Επικοινωνήστε μαζί του με αγάπη και σεβασμό κι οποιαδήποτε ανησυχία έχετε, απευθυνθείτε σ’ έναν ειδικό. Και γιατί όχι, πάρτε κι εσείς το μολύβι, το πινέλο και ξανασυνδεθείτε με την καλλιτεχνική πλευρά του εαυτού σας, χωρίς φόβο!

Παραπομπές:

  • Κακίση Λ.-Παναγοπούλου (1994), Και όμως ζωγραφίζουν, η ζωγραφική των παιδιών και ο κόσμος τους, Δελφοί
  • Κάνιστρα Μ. (1991), Η σύγχρονη εικαστική αγωγή στο σχολείο. χ.τ., Σμίλη.
  • Μαυράκης Χ. (2018), «Η χρήση του παιδικού ιχνογραφήματος ως ψυχοδιαγνωστικό εργαλείο προσέγγισης της ψυχολογίας παιδιών & εφήβων», Πανελλήνιο Συνέδριο Επιστημών Εκπαίδευσης, Τομ. 8
  • De Meredieu, F. (1981), Το παιδικό σχέδιο, Αθήνα, Υποδομή.

Σχετικά με τον συντάκτη

Σταυρούλα Θεοδωροπούλου
Νηπιαγωγός στο δημόσιο τομέα με εξειδίκευση στην «Εκπαίδευση και Ανθρώπινα Δικαιώματα»

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή