κοντινή φωτογραφία από το διεθνές σήμα του αναπηρικού αμαξιδίου, σε μαύρο χρώμα με κίτρινο φόντο
Πηγή: onmed.gr

Πριν λίγες μέρες δημοσιεύτηκε η ετήσια ειδική έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη (στο εξής Συνήγορος) για την εφαρμογή της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία (στο εξής Σύμβαση) στην Ελλάδα, υπό την αρμοδιότητα του ως πλαισίου προαγωγής της Σύμβασης, η οποία ερείδεται στο αρ.72 του ν.4488/2017. Σκοπός του άρθρου που ακολουθεί είναι να επισημανθούν κάποια κρίσιμα σημεία της έκθεσης και δεδομένου ότι αφορά το έτος 2020, θα επιχειρηθεί στη συνέχεια μια συνοπτική αναφορά στις ενέργειες που αναλήφθηκαν εντός του τρέχοντος έτους από την πολιτεία, για την επίλυση των αναφυομένων ζητημάτων.

Κομβική θέση στο κείμενο του Συνηγόρου κατέχει το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τα Δικαιώματα των ΑμεΑ, το οποίο ψηφίστηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας και επιδιώκει την εναρμόνιση της εθνικής νομοθεσίας με τις επιταγές της ως άνω Σύμβασης. Πρόκειται για ένα προοδευτικό κείμενο, που συνιστά έναν περιεκτικό οδικό Χάρτη, ο οποίος εδράζεται στη φιλοσοφία του δικαιωματικού μοντέλου προσέγγισης της αναπηρίας. Διαπνέεται από τις αρχές του καθολικού σχεδιασμού, της ίσης μεταχείρισης και της συμπερίληψης και περιέχει κατευθύνσεις και προτάσεις που εκτείνονται σ’ ένα ευρύ φάσμα δημοσίων πολιτικών.

Ειδικότερα οι πυλώνες που εξειδικεύονται στο Εθνικό Σχέδιο είναι οι ακόλουθοι:

  • Πυλώνας Ι: Το Κράτος στην υπηρεσία του Ατόμου με αναπηρία.
  • Πυλώνας ΙΙ: Προστασία των Δικαιωμάτων των Ατόμων με Αναπηρία.
  • Πυλώνας ΙΙΙ: Προσβασιμότητα.
  • Πυλώνας IV: Συμμετοχή σε κάθε έκφανση της ζωής.
  • Πυλώνας V: Ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και της Δημόσιας Διοίκησης.
  • Πυλώνας VI: Συνέργεια και Ανάπτυξη.

Το συγκεκριμένο εγχείρημα καταρτίστηκε και υλοποιείται με ευθύνη του Υπουργού Επικρατείας καθηγητή Γ. Γεραπετρίτη, που αποτελεί και τον συντονιστικό μηχανισμό εφαρμογής της Σύμβασης, όπως προβλέπεται στο αρ.69 του ν.4488/2017.

Στο μεγαλύτερο μέρος της έκθεσης, ο Συνήγορος ακολουθώντας τη διάρθρωση της Σύμβασης, προβαίνει σε διαπιστώσεις και προτάσεις σχετικά με τις θετικές ενέργειες που έγιναν αλλά και τις πλημμέλειες σε όλα τα πεδία των δημόσιων πολιτικών.

Ενδεικτικά αναφέρονται ορισμένοι τομείς που κατά κοινή παραδοχή διαδραματίζουν εξέχοντα ρόλο στη διασφάλιση της ισότιμης ένταξης των ΑμεΑ σ’ όλες τις εκφάνσεις της καθημερινής ζωής.

1) Προσβασιμότητα. Είναι έννοια πολυδιάστατη, ως μια από τις οκτώ γενικές αρχές της Σύμβασης διατρέχει το σύνολο αυτής και κατοχυρώνεται κατά μείζονα λόγο στο αρ.9 συνδυαζόμενο με ένα σύνθετο πλέγμα διατάξεων ανά θεματική ενότητα όπως: Προσβασιμότητα στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον, ψηφιακή προσβασιμότητα, προσβασιμότητα στις μεταφορές, στον πολιτισμό και αθλητισμό, στην επικοινωνία και εν γένει σε κάθε πτυχή της καθημερινότητας. Αναφορικά με τη φυσική προσβασιμότητα, εκδόθηκε το Δεκέμβρη του περασμένου χρόνου απόφαση του Υπουργού Περιβάλλοντος, κατ’ εξουσιοδότηση της παρ.1 του αρ.20 του ν.4067/2012 «Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός», βάσει της οποίας καθορίζονται οι κατηγορίες των κατασκευών ή εγκαταστάσεων στους δημόσιους κοινόχρηστους χώρους για τις οποίες δεν απαιτείται Άδεια Δόμησης και η διαδικασία ελέγχου τους . Επιπλέον σημαντική βελτίωση στο εν λόγω πεδίο επήλθε με το αρ.111 του ν.4759/2020, στο οποίο προβλέπεται πλέον ότι είναι δυνατή εκτός της ρυμοτομικής γραμμής η τοποθέτηση κινητών ή προσωρινών κατασκευών για την εξασφάλιση της προσβασιμότητας ατόμων με μειωμένη κινητικότητα, μετά από αιτιολογημένη έγκριση της οικείας Περιφερειακής Επιτροπής Προσβασιμότητας. Περαιτέρω, ο Συνήγορος εξετάζοντας καταγγελίες πολιτών κυρίως από τη νησιωτική Ελλάδα, διαπίστωσε έλλειψη προσβασιμότητας σε ιδιωτικά κτίρια που στεγάζουν υπηρεσίες υγείας, γεγονός που αντίκειται στο αρ.25 της Σύμβασης.

Σε σχέση με την προσβασιμότητα στο ψηφιακό περιβάλλον, σημαντική εξέλιξη υπήρξε η ενσωμάτωση στην ελληνική έννομη τάξη της οδηγίας της Ε.Ε. 2102/2016 για την προσβασιμότητα των ιστοτόπων  και των εφαρμογών φορητών συσκευών του Δημοσίου, η οποία έγινε αρχικά με το ν.4591/2019 και συμπληρώθηκε με το ν.4727/2020.

2) Ανεξάρτητη διαβίωση και ένταξη στην κοινωνία. Η ανεξάρτητη διαβίωση των ΑμεΑ κατοχυρώνεται στο αρ.19 της Σύμβασης και επηρεάζει καθοριστικά τον πυρήνα της προσωπικότητας τους. Στο πλαίσιο του ως άνω άρθρου τα συμβαλλόμενα κράτη οφείλουν να λαμβάνουν αποτελεσματικά μέτρα για την απρόσκοπτη άσκηση του δικαιώματος, διασφαλίζοντας μεταξύ άλλων την ανεμπόδιστη πρόσβαση των ΑμεΑ σε ένα κατάλληλο δίκτυο υπηρεσιών υποστήριξης μέσα στην κοινότητα με στόχο την ισότιμη ένταξη, την πρόληψη της περιθωριοποίησης και την αποφυγή της ιδρυματοποίησης. Σύμφωνα με την παρ.29 των καταληκτικών παρατηρήσεων της Επιτροπής των ΗΕ για την υλοποίηση της Σύμβασης προς τη χώρα μας, η Επιτροπή συνιστά στην Ελλάδα σε συνάρτηση και με το γενικό σχόλιο της Αρ. 5 (2017) για την αυτόνομη διαβίωση και την ένταξη στην κοινότητα, να υιοθετήσει μία ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική, με σαφή και χρονικά δεσμευτικά μέτρα και διάθεση επαρκών πόρων, για αποτελεσματική αποϊδρυματοποίηση σε όλα τα επίπεδα. Ο Συνήγορος ασχολείται εδώ και χρόνια με το μείζον ζήτημα της αποϊδρυματοποίησης των παιδιών και των ενηλίκων, έχοντας προβεί σε μια σειρά παρεμβάσεων προς τα αρμόδια Υπουργεία, στις οποίες επισημαίνει την άμεση ανάγκη νομοθετικών και οργανωτικών αλλαγών, με στόχο τη μεταφορά της φροντίδας από τις δομές ασυλικού τύπου στην κοινότητα.

3) Εκπαίδευση. Το δικαίωμα στην εκπαίδευση των ΑμεΑ αντλεί νομικό έρεισμα στο αρ.24 της Σύμβασης, σύμφωνα με το οποίο τα κράτη μέλη οφείλουν να διασφαλίζουν επαρκή και ποιοτική παιδεία υπό το πρίσμα της συνεκπαίδευσης, της πλήρους ενσωμάτωσης  και της ίσης μεταχείρισης σε όλους τους εκπαιδευόμενους ανεξαρτήτως ύπαρξης ή μη αναπηρίας. Η Επιτροπή των ΗΕ κατά την εξέταση της Ελλάδας, τονίζει την αναγκαιότητα να υιοθετηθεί και να εφαρμοστεί μια συνεκτική στρατηγική για τη συνεκπαίδευση στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα, με την παροχή των κατάλληλων εποπτικών μέσων και αναγκαίων προσαρμογών, ανάλογα την περίπτωση, διασφαλίζοντας παράλληλα την ένταξη στην τυπική εκπαίδευση και των πιο ευάλωτων κατηγοριών παιδιών με αναπηρία, όπως πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο και Ρομά. Κρίσιμη είναι επίσης και η ανάπτυξη του θεσμού της πρώιμης παρέμβασης, ο οποίος δυστυχώς στη χώρα μας βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο.

4) Απασχόληση. Η απασχόληση των ΑμεΑ, η οποία μαζί με την εκπαίδευση συνιστούν τους πλέον ισχυρούς μοχλούς ενσωμάτωσης στον κοινωνικό ιστό, έλκει τη νομική της βάση στο αρ.27 της Σύμβασης, βάσει του οποίου τα συμβαλλόμενα κράτη οφείλουν να λαμβάνουν τα κατάλληλα μέτρα για την πλήρη ένταξη των ΑμεΑ στην ανοιχτή αγορά εργασίας και στην επαγγελματική κατάρτιση. Η Επιτροπή των ΗΕ, αφού διαπίστωσε το υψηλό ποσοστό ανεργίας των ΑμεΑ, συστήνει  στην παρ.39 των καταληκτικών της παρατηρήσεων προς τη χώρα μας, τη λήψη αποτελεσματικών μέτρων για την εργασιακή ένταξη των ΑμεΑ, συμπεριλαμβανομένων των απαιτούμενων εύλογων προσαρμογών καθώς επίσης  και τη διάχυση της διάστασης της αναπηρίας σ’ όλες τις σχεδιαζόμενες πολιτικές για την απασχόληση. Ως προς τις τοποθετήσεις στο δημόσιο τομέα, αντικείμενο διερεύνησης για τον Συνήγορο αποτέλεσε, σε συνέχεια σχετικών αναφορών η παράλειψη από το 2014 του Υπουργείου Εργασίας να εκδώσει σχετική προκήρυξη των θέσεων, οι οποίες είχαν παρακρατηθεί προκειμένου να πληρωθούν με τη διαδικασία του Ν. 2643/1998.

Σε συνέχεια της ανάλυσης που προηγήθηκε, θα ακολουθήσει μια σύντομη αναφορά σχετικά με την εξέλιξη των μειζόνων αυτών ζητημάτων τον τελευταίο χρόνο. Ορισμένες από τις ενέργειες που έχουν σταχυολογηθεί  για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου έχουν ως ακολούθως:

  • Προσβασιμότητα. Με το ν.4780/2021 συστάθηκε η Εθνική Αρχή Προσβασιμότητας με δωδεκαμελή σύνθεση, η οποία έχει ήδη οριστεί. Η Αρχή παρακολουθεί την εφαρμογή της προσβασιμότητας σε όλα τα θεματικά πεδία που προαναφέρθηκαν και υποβάλλει γνωμοδοτήσεις και εισηγήσεις στους αρμόδιους φορείς για τη βελτίωση του νομοθετικού και κανονιστικού πλαισίου και για πρακτικές βελτιωτικές δράσεις και παρεμβάσεις. Επιπρόσθετα, συστάθηκε εκ νέου Επιτροπή Προσβασιμότητας στο Υπουργείο Υποδομών, με τη συμμετοχή Εκπροσώπων των οργανώσεων του αναπηρικού κινήματος, με σκοπό τη διασφάλιση της καθολικής προσβασιμότητας σε όλο το φάσμα των μεταφορών. Επίσης έχουν συγκροτηθεί και λειτουργούν ομάδες προσβασιμότητας σε αρκετά Υπουργεία ανά θεματικό άξονα, όπως στο Υπουργείο Πολιτισμού για την πρόσβαση των εμποδιζόμενων ατόμων στους αρχαιολογικούς χώρους, στο Υπουργείο Παιδείας για την παρακολούθηση της φυσικής προσβασιμότητας  και στο Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων για την προσβασιμότητα στην επικοινωνία των κωφών και βαρυκόων. Ο ιερός βράχος της Ακρόπολης είναι πλέον προσβάσιμος και για τους συμπολίτες μας με μειωμένη κινητικότητα με τη χρήση ανελκυστήρα πλαγιάς και τη διενέργεια ορισμένων άλλων αναγκαίων παρεμβάσεων. Σε ό,τι αφορά την ψηφιακή προσβασιμότητα, η απρόσμενη επέλευση της πανδημίας μας έκανε όλους να εξοικειωθούμε με μια σειρά διαδραστικών εφαρμογών, αρκετές  όμως από  τις οποίες δεν πληρούν τα κριτήρια της απρόσκοπτης προσβασιμότητας για όλους. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν το emvolio.gov.gr, το pegasos.gov.gr, η ιστοσελίδα του ΑΣΕΠ και ο δικτυακός τόπος των ΚΕΠΑ. Ωστόσο στη Βίβλο του ψηφιακού Μετασχηματισμού, που εκδόθηκε στα τέλη του 2020, εμπεριέχεται αυτοτελές κεφάλαιο για την προσβασιμότητα και τα στελέχη του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης βρίσκονται σε διάλογο και συνεργασία με εκπροσώπους των αναπηρικών φορέων, ώστε να διορθωθούν αυτές οι πλημμέλειες. Επιπρόσθετα είναι ιδιαίτερα χρήσιμο να αναφερθεί ότι στο πλαίσιο του υπουργείου Εργασίας, συστάθηκε ομάδα εργασίας με στόχο τη μεταφορά στο ελληνικό Δίκαιο της οδηγίας 882/2019 της Ε.Ε., για την προσβασιμότητα των προϊόντων, αγαθών και υπηρεσιών.
  • Ανεξάρτητη διαβίωση. Τον περασμένο μήνα δημοσιεύτηκε από τον Ευρωπαϊκό Σύνδεσμο Παρόχων Υπηρεσιών για τα ΑμεΑ η ελληνική στρατηγική για την αποϊδρυματοποίηση, ως αποτέλεσμα της σχετικής ομάδας που την εκπόνησε, υπό το συντονισμό του Υπουργείου Εργασίας. Στόχος της στρατηγικής είναι η μετάβαση από την ιδρυματική διαβίωση, στη διαβίωση στην κοινότητα, για τα παιδιά, τους ενήλικες και ηλικιωμένους με αναπηρία. Ορισμένες δράσεις για την επίτευξη του ανωτέρω στόχου είναι η αύξηση των στεγών υποστηριζόμενης διαβίωσης και η ανάπτυξη ενός κατάλληλου δικτύου υπηρεσιών υποστήριξης συμπεριλαμβανομένων και των δομών ανοιχτής περίθαλψης και βραχυχρόνιας φιλοξενίας. Για την αποϊδρυματοποίηση των παιδιών με αναπηρία και τη συνακόλουθη ένταξη τους σε ένα οικογενειακό πλαίσιο, παρέχονται κίνητρα και διευκολύνσεις, μεταξύ των οποίων επίδομα αναδοχής, που μπορεί να φτάνει και τα 1000 ευρώ για την κάλυψη των αναγκών που απορρέουν από σοβαρές αναπηρίες. Ένα ακόμη σημαντικό εργαλείο για τη μεγιστοποίηση της αυτονομίας των ΑμεΑ είναι η παροχή προσωπικού βοηθού στα άτομα που τον χρειάζονται. Μετά από την έκδοση του πορίσματος της αρμόδιας ομάδας εργασίας, έχει ήδη τεθεί στη διαβούλευση το σχέδιο νόμου για τον προσωπικό βοηθό, του οποίου η ψήφιση από τη Βουλή αναμένεται το Σεπτέμβρη. Το εγχείρημα θα ξεκινήσει με την εφαρμογή του πιλοτικού προγράμματος, που θα αφορά 2000 άτομα και θα διαρκέσει ενάμιση χρόνο Στη συνέχεια το πρόγραμμα αυτό θα επεκταθεί σε κανονική βάση. Η δαπάνη για το πιλοτικό πρόγραμμα θα καλυφθεί από το Ταμείο Ανάκαμψης και για την επόμενη φάση θα αξιοποιηθούν πόροι από το νέο ΕΣΠΑ της περιόδου 2021-2027. Ακολούθως αναμένεται και η βελτίωση του νομοθετικού πλαισίου και οι συνακόλουθες ενέργειες για την εκπαίδευση των ατόμων με οπτική αναπηρία στην κινητικότητα, τον προσανατολισμό και τις δεξιότητες καθημερινής διαβίωσης.
  • Εκπαίδευση και πρώιμη παρέμβαση. Από το Ταμείο Ανάκαμψης θα χρηματοδοτηθεί επίσης και το καινοτόμο πρόγραμμα έγκαιρης ανίχνευσης και πρώιμης παρέμβασης, το οποίο θα εφαρμοστεί από το νέο σχολικό έτους στους παιδικούς σταθμούς, με στόχο την άμεση διάγνωση και τη σωστή υποστήριξη στα νήπια με αυτισμό. Ανάλογα προγράμματα κρίνεται αναγκαίο να υλοποιηθούν και σε παιδιά με άλλες αναπηρίας, όπως οπτική αναπηρία και αναπηρία ακοής. Στο πεδίο της εκπαίδευσης, μολονότι την περασμένη σχολική χρονιά έγιναν πάνω από 3000 διορισμοί στην ειδική αγωγή, σε ορισμένες περιπτώσεις η παράλληλη στήριξη καθυστερεί. Επιπλέον πρέπει να ληφθεί πρόνοια για την πλήρη προσβασιμότητα στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς με αναπηρία στις πλατφόρμες τηλεκπαίδευσης
  • Απασχόληση. Το Σεπτέμβρη αναμένεται η έκδοση προκήρυξης από τον ΟΑΕΔ βάσει του ν.2643/1998, στην οποία θα περιλαμβάνονται 500 θέσεις για ΑμεΑ και 250 θέσεις για συγγενείς αυτών. Ωστόσο υπάρχουν κάποια προστατευόμενα επαγγέλματα, για τα οποία δεν έχει εκδοθεί προκήρυξη εδώ και δεκαετίες, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τους δικηγόρους με αναπηρία, όπου οι τελευταίες προσλήψεις έγιναν με προκήρυξη του 2003. Για την προώθηση της απασχόλησης των ΑμεΑ στον ιδιωτικό τομέα, πρέπει να γίνει ενημέρωση των εργοδοτών με ταυτόχρονη παροχή κινήτρων και διευκολύνσεων, όπως την κάλυψη του συνόλου της δαπάνης για τις ενδεχόμενες εύλογες προσαρμογές.

Προς μια ελπιδοφόρα και ρεαλιστική κατεύθυνση κινείται το Εθνικό Σχέδιο Δράσης για τα δικαιώματα των ΑμεΑ, του οποίου οι επιμέρους στόχοι ανατίθενται στον εκάστοτε υπεύθυνο φορέα υλοποίησης και διαθέτουν σαφή χρονικό ορίζοντα. Η έκθεση του Συνηγόρου αποτελεί ένα πραγματικά ουσιαστικό εργαλείο για τη βελτίωση των σχεδιαζόμενων πολιτικών για τα άτομα με αναπηρία.

Μπορείτε να δείτε την πλήρη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη εδώ.

Σχετικά με τον συντάκτη

Δικηγόρος

One comment for “Συνήγορος του Πολίτη: Πρόσφατες εξελίξεις στον χώρο της αναπηρίας

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή