Σε σχολική αίθουσα, μαθητές σε ώρα διαλλείματος. Στη μέση ένα κορίτσι που κάθεται σε αναπηρικό αμαξίδιο, και την έχει αγκαλιάσει ένα΄σλλο κορίτσι από πίσω. Στα θρανία δίπλα τους τρεις μαθητές κι ένας ακόμη όρθιος.
Πηγή εικόνας: canva.com

Σχολική ένταξη ατόμων με Αναπηρία και Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (ΑμΑΕΕΑ)

Ένα από τα σημαντικότερα θέματα που απασχολεί τώρα και πέντε δεκαετίες όλους όσους ασχολούνται με την ειδική αγωγή και εκπαίδευση, σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι το θέμα της σχολικής ένταξης των ατόμων με Αναπηρία και Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες (ΑμΑΕΕΑ), δηλαδή της ένταξής τους στα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης και τη συνεκπαίδευσή τους με τα άλλα παιδιά της ηλικίας τους. Η αντίληψη αυτή ταυτίζεται με ό,τι σήμερα ονομάζουμε σύγχρονες τάσεις στην ειδική αγωγή και είναι σύμφωνη με το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα των ΑμΑΕΕΑ για ισότιμη εκπαίδευση με τα άλλα, τα λεγόμενα σε εισαγωγικά “φυσιολογικά” παιδιά. Τελευταία ακούγεται ο όρος «συμπερίληψη», ο οποίος, κατά την ταπεινή μου γνώμη, μοιάζει περισσότερο με αδόκιμο νεολογισμό. Δεν αποδίδει την έννοια για την οποία χρησιμοποιείται, αντίθετα με τον όρο «σχολική ένταξη», του οποίου το εννοιολογικό περιεχόμενο είναι σαφές και μη αμφισβητήσιμο.

Πρέπει να υπογραμμίσω από την αρχή ότι η σχολική ένταξη ως σχολική πράξη δεν είναι πανάκεια, ούτε είναι εύκολη στην εφαρμογή της. Για να είναι επιτυχής πρέπει να γίνεται με σχεδιασμό, με πρόγραμμα, με διασφάλιση των όρων και των προϋποθέσεων που απαιτούνται: αυστηρή επιλογή του σχολείου και της τάξης όπου θα ενταχθεί το παιδί, ενημέρωση του διδακτικού προσωπικού του σχολείου, και των γονέων, επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού, ώστε να μπορεί να εξατομικεύει, ως ένα βαθμό, τη διδασκαλία (διαφοροποιημένη διδασκαλία), καθώς και η τήρηση συγκεκριμένης διαδικασίας, η οποία αποτυπώνεται στην περιγραφή της παρακάτω περίπτωσης.

✏️ Η περίπτωση της Χρ……..ας

Η Χρ……..α ήταν ένα συμπαθητικό κοριτσάκι, στη Δευτέρα τάξη του σχολείου της Ελληνικής Εταιρείας Προστασίας και Αποκαταστάσεως Αναπήρων Παίδων (ΕΛΛ.Ε.Π.Α.Α.Π.), στο Παγκράτι. Το νοητικό δυναμικό της ήταν πολύ καλό και η κοινωνική και συναισθηματική της ωριμότητα σε πολύ καλό επίπεδο. Είχε πλήρη παράλυση των κάτω άκρων. Μόνο με αναπηρική καρέκλα μπορούσε να μετακινείται με τη βοήθεια της μητέρας της. Ήταν κρίμα να παραμείνει η Χρ………α στο σχολείο αυτό. Έπρεπε να μετακινηθεί σε σχολείο γενικής εκπαίδευσης.

Συζητήσαμε το θέμα αυτό στην ειδική Επιτροπή αξιολόγησης, την οποία είχα-με συστήσει άτυπα στο παραπάνω Κέντρο1 και συμφώνησαν όλοι στην πρότασή μου, δηλαδή στην μετακίνηση της Χρ……..ας σε σχολείο της γενικής εκπαίδευσης. Αμέσως μετά κάλεσα τη μητέρα της Χρ…..ας στο γραφείο μου, την ενημέρωσα για ό,τι είχε γίνει και τη ρώτησα αν συμφωνεί για τη μετακίνηση της Χρ………ας. Κατά την ισχύουσα νομοθεσία, αλλά και τη βασική αρχή, σύμφωνα με την οποία επιβάλλεται η συνεργασία με τους γονείς για όλα τα θέματα που αφορούν τα παιδιά τους, έπρεπε να έχω τη σύμφωνη γνώμη του γονέα.

Η μητέρα ενθουσιάστηκε. Χωρίς πολλή συζήτηση συμφώνησε. Της είπα να περιμένει τηλεφώνημά μου. Στη συνέχεια μίλησα με τον διοικητικό προϊστάμενο της περιοχής όπου κατοικούσε η Χρ……….α, τον ενημέρωσα σχετικά με την μετακίνηση της Χρ………ας και του ζήτησα να αναζητήσει και να βρει ένα σχολείο με συγκεκριμένες προδιαγραφές, τις οποίες περιέγραψα, στο οποίο θα μπορούσε να φοιτήσει το παιδί. Πρότεινα στη μητέρα να επισκεφτεί τον διοικητικό προϊστάμενο να την ενημερώσει για το σχολείο στο οποίο θα πάει το παιδί και αφού επισκεφτεί η ίδια το σχολείο να μού τηλεφωνήσει, για να συνεχίσουνε τη διαδικασία μετακίνησης του παιδιού. Έρεπε όλα να έχουν σχεδιαστεί μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια.

Η απογοήτευση

Πέρασαν περίπου δέκα μέρες και η μητέρα είχε εξαφανιστεί. Κάποια στιγμή την πήρα τηλέφωνο, για να ρωτήσω αν ο διοικητικός προϊστάμενος της είχε συστήσει σχολείο και αν το είδε. Αλλά αντί για την απάντηση που περίμενα, άκουσα παράπονα σε έντονο  ύφος: ότι τάχα την κοροϊδεύουνε, ότι άλλα περίμενε μετά τη συζήτηση που είχαμε στο γραφείο μου και άλλα παρόμοια. Κατάλαβα ότι κάτι πήγε στραβά και θύμωσα με όλα αυτά που μού διηγήθηκε.

Πρώτα την έστειλε σε ένα σχολείο με ορόφους και σκάλες. Έφυγε. Μετά την έστειλε σε ένα άλλο σχολείο όπου οι δάσκαλοι, όταν τους είπε την περίπτωση, συνοφρυώθηκαν, ζάρωσαν τα χείλια τους και κοίταξαν αλλού. Απογοητεύτηκε. Πίστεψε ότι δεν θα γίνει τίποτα και αποφάσισε να σταματήσει να ελπίζει και να προσπαθεί.

Παρά τον φόρτο εργασίας που είχα, αποφάσισα να αναλάβω εξ ολοκλήρου αυτή την ευθύνη. Η προσπάθεια αυτή έπρεπε να ολοκληρωθεί. Φαίνεται ότι ένα από τα χαρακτηριστικά μου είναι το πείσμα στη δουλειά μου. Για κανένα λόγο δεν εγκαταλείπω όποια προσπάθεια έχω ξεκινήσει.

Η αποδοχή

Τότε ρώτησα τη μητέρα αν μπορεί να αναλάβει εκείνη τη μεταφορά του παιδιού προς και από το σχολείο2. Εκείνη απάντησε θετικά. Της ζήτησα να κάνει λίγη υπομονή κα να περιμένει τηλεφώνημά μου. Βρήκα, λοιπόν, το 7ο δημοτικό σχολείο στη Νέα Φιλαδέλφεια, απέναντι από το πάρκο. Ήταν ένα μικρό 6/θέσιο σχολείο, σε μια ήσυχη περιοχή με 120 παιδιά. Όλες οι αίθουσες ήταν ισόγειες.

Είχε και μια ειδική τάξη3, όπου εργαζόταν μια πολύ καλή δασκάλα ειδικής αγωγής. Την άλλη μέρα επισκέφτηκα το σχολείο αυτό. Συνεργάστηκα με την διευθύντρια και αμέσως μετά ενημέρωσα όλο το προσωπικό του σχολείου για τον σκοπό της επίσκεψής μου, για το παιδί και για ό,τι άλλο είχε σχέση με το αντικείμενο αυτό και έπρεπε να το ξέρουν. Με δισταγμό δέχτηκαν την ένταξη της Χρ………ας στο σχολείο τους. Τους υποσχέθηκα ότι θα είμαι κοντά τους, ότι θα είμαι παρών και θα τους βοηθάω για όποια δυσκολία ή πρόβλημα προκύψει. Μετά μίλησα με την δασκάλα της ειδικής τάξης. Της ζήτησα να παρακολουθεί διακριτικά την πορεία της Χρ………ας και να αναλάβει την μαθησιακή υποστήριξη του παιδιού, ώστε να ισορροπήσει γνωστικά με τα άλλα παιδιά της τάξης όσο πιο γρήγορα μπορεί. Μίλησα ιδιαίτερα με τη δασκάλα της Δευτέρας τάξης, μια νεαρή, ικανή δασκάλα και της έδωσα τις αναγκαίες οδηγίες: Πού θα κάθεται η Χρ……..α, πώς πρέπει να την αντιμετωπίζει στην τάξη κ.λπ.

Μετά από όλες αυτές τις διευθετήσεις μίλησα με την Χρ…..α. Της εξήγησα τι θα κάμουμε, με ποια διαδικασία θα το κάμουμε αυτό και ότι ήταν πιθανόν να συναντήσει κάποιες δυσκολίες, αλλά δεν πρέπει να απογοητευτεί. Για ό,τι χρειαστεί θα έχει τη βοήθεια όλων μας. Δόθηκαν σχετικές οδηγίες στη μητέρα και ο σχεδιασμός σε ό,τι αφορά την πρώτη φάση της προσπάθειας ολοκληρώθηκε.

Από την ΕΛΛΕΠΑΑΠ στο 7ο δημοτικό σχολείο Νέας  Φιλαδέλφειας

Από την επομένη η Χρ……α ήταν μαθήτρια της δευτέρας τάξης του σχολείου αυτού. Παρακολουθούσα διακριτικά, από μακριά την πορεία της: τις δικές της αντιδράσεις, τις αντιδράσεις των άλλων παιδιών κ.λπ. Είχα ακριβείς πληροφορίες μέσω της δασκάλας της ειδικής τάξης.  Όλα πήγαιναν καλά.

Μετά από δέκα μέρες επισκέφτηκα το σχολείο και μίλησα πρώτα με τη διευθύντρια και στη συνέχεια με όλο το προσωπικό του σχολείου. Ομολογώ ότι στη φάση αυτή λειτούργησα λίγο διπλωματικά. Ήξερα ότι κάποιοι δάσκαλοι ήθελαν να εκφράσουν επιφυλάξεις για τη σκοπιμότητα και την αποτελεσματικότητα της απόφασης αυτής. Όταν μαζευτήκαμε και πριν καλά καλά αρχίσει η συζήτηση, είπα ότι θέλω να ακούσω τη γνώμη όλων των εκπαιδευτικών, αλλά άρχισα από την δασκάλα του παιδιού μια και εκείνη είναι η πλέον αρμόδια, γιατί εκείνη ζει καθημερινά τη Χρ…….α και την παρουσία της στην τάξη. Ήξερα ότι η δασκάλα της Χρ……….ας είχε ήδη συμπαθήσει το παιδί. Η Χρ………α ήταν ένα αξιαγάπητο πλάσμα. Το στοιχείο αυτό το αξιοποίησα κατάλληλα.

Η δασκάλα της Χρ……..ας μίλησε με ωραία λόγια και θετικά σχόλια για το παιδί. Είπε ότι είναι ένα θαυμάσιο πλάσμα, ότι τα παιδιά την αγαπούν πολύ, ότι είναι η μασκότ της τάξης και στα μαθήματα ανταποκρίνεται άριστα. Είπε ακόμη ότι η αναπηρία της Χρ……….ας δεν της δημιουργεί κανένα πρόβλημα και κατέληξε στο συμπέρασμα: Μακάρι και τα άλλα παιδιά με αναπηρία να ήταν σαν τη Χρ………α. Με αυτά οι άλλοι δάσκαλοι σιώπησαν. Δεν αντέδρασε κανείς αρνητικά. Η δασκάλα της ειδικής τάξης ήταν πολύ ευχαριστημένη από τη μαθησιακή πορεία και από την προσαρμογή της Χρ……….ας στο σχολείο και στην τάξη.

Πως ήταν η Χριστίνα στο νέο της σχολείο;

Το μόνο που απόμενε ήταν να δω τη συναισθηματική κατάσταση της Χρ…….ας. Πώς ένιωθε εκείνη, καθώς ήταν σε μια τάξη όπου τα άλλα παιδιά κυκλοφορούσαν άνετα και έτρεχαν στο προαύλιο του σχολείου σαν αγριοκάτσικα, ενώ εκείνη ήταν καθηλωμένη στην αναπηρική της καρέκλα. Στο μεγάλο διάλειμμα επισκέφτηκα την τάξη της Χρ…….ας. Βρήκα τη Χρ……..α και δύο άλλα κοριτσάκια να συζητούν και να γελούν χτυπητά όλα μαζί. Ήταν και τα τρία πολύ χαρούμενα. Αυτό με εντυπωσίασε θετικά. Κατάλαβα τι γινόταν και είπα στα δύο κοριτσάκια:

– Έχετε διάλειμμα. Εσείς, γιατί είστε μέσα και δεν πάτε έξω να παίξετε;

–   Εμείς, κύριε, απάντησε το ένα, καθίσαμε να κάνουμε παρέα στη Χρ………α.

–  Τόσο πολύ την αγαπάτε τη Χρ……..α που θυσιάζετε το παιγνίδι σας, για να της κάνετε παρέα;

– Ουου!… πετάχτηκε το άλλο κοριτσάκι. Την αγαπάμε πολύ. Είναι η καλύτερή μας φίλη. Όλοι την αγαπάμε.

–  Μπράβο σας, είπα, αλλά μια και είμαι εγώ εδώ, θέλω κι εγώ να κάνω λίγη παρέα στη Χρ…….α. Γι’ αυτό αν θέλετε, πηγαίνετε  τώρα εσείς να παίξετε.

Δυσκολεύτηκα να “διώξω” τα δυο κοριτσάκια, για να μείνω μόνος με τη Χρ……α. Μετά έμαθα από τη δασκάλα τους, ότι τα παιδιά είχαν κανονίσει, σε κάθε διάλειμμα να μένουν εκ περιτροπής δύο και να κάνουν παρέα στη Χρ……..α.

Σαν μείναμε μόνοι, μίλησα με τη Χρ……α. Και όταν κατάλαβα ότι μπορούσα να συζητήσω μαζί της ό,τι ήθελα, χωρίς να φοβούμαι ότι μπορεί να πληγωθεί ή να αισθανθεί άβολα κ.λπ., τη ρώτησα ευθέως:

–  Για πες μου, Χρ……α, πώς αισθάνεσαι όταν χτυπά το κουδούνι και τα άλλα παιδιά τρέχουν έξω να παίξουν, ενώ εσύ δεν μπορείς να το κάμεις αυτό;

–  Έ, δεν μπορώ να πω ότι αισθάνομαι ωραία… Αλλά σκέφτομαι ότι εγώ δεν μπορώ να τρέχω, όμως μπορώ να κάνω κάποια άλλα πράγματα, που τα άλλα παιδιά δεν μπορούν να κάνουν. Τι να κάνουμε;…

Δεν πίστευα στα αυτιά μου. Θαύμασα την ωριμότητα αυτού του παιδιού. Έκτοτε, χρησιμοποιούσα την περίπτωση της Χρ………ας, για να υποστηρίξω ότι  η ψυχραιμία, η εύκολη προσαρμογή και η συναισθηματική ωριμότητα, είναι σημαντικοί παράγοντες για την επιτυχία της σχολικής ένταξης. Από κείνη την ημέρα ήξερα ότι η Χρ……..α δεν έχει να φοβηθεί τίποτα. Ήξερα ότι η εκπαιδευτική της πορεία και εξέλιξη θα είναι άριστη, ότι θα μπορέσει να σπουδάσει και να φτάσει όπου θέλει. Έτσι έγινε!

Μετά από ένα χρόνο εντάχθηκα στο προσωπικό του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, αλλά παρακολούθησα την πορεία της Χρ………ας. Η Χρ……..α, λοιπόν, τέλειωσε το δημοτικό σχολείο, το γυμνάσιο, το λύκειο και φοίτησε στο Τμήμα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, το οποίο τέλειωσε με άριστες επιδόσεις.

Συζήτηση – συμπεράσματα

Όταν αργότερα, σε συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες κ.λπ. ή στις παραδόσεις μου αναφερόμουν στην περίπτωση της Χρ………ας, για να τεκμηριώνω την άποψή μου για τη σχολική ένταξη, μερικοί έλεγαν: Η Χρ…….α ήταν ειδική περίπτωση ή είχε βοήθεια από παντού κ.λπ. Μα, αυτό είναι το μυστικό !.. παρατηρούσα. Να γίνεται επιλογή των παιδιών, να σχεδιάζεται πρόγραμμα ένταξης, να διασφαλίζονται οι αναγκαίοι όροι και οι προϋποθέσεις, η υποστήριξη που χρειάζεται το παιδί κ.λπ., ώστε η ένταξη να είναι επιτυχής. Όλα τα παιδιά με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες δεν είναι δυνατό να ενταχθούν στα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης. Πρέπει τα ίδια να είναι ικανά να προσαρμοστούν σε ένα νέο μαθησιακό και κοινωνικό περιβάλλον και να ανταποκρίνονται σε ένα μίνιμουμ απαιτήσεων του αναλυτικού προγράμματος και της κοινωνικής προσαρμογής στο περιβάλλον του σχολείου και της τάξης. Διαφορετικά, μπορεί η ένταξη να έχει αντίθετα αποτελέσματα από αυτά που προσδοκούμε και να καταλήξει σε μπούμερανγκ για το παιδί.

Καθώς παρακολουθούσα την εφαρμογή της αντίληψης αυτής, με ενοχλούσε και θύμωνα πολύ όταν έβλεπα δασκάλους οι οποίοι “πετούσαν” κυριολεκτικά τα παιδιά με δυσκολίες και προβλήματα στις τάξεις των σχολείων γενικής εκπαίδευσης χωρίς σχεδιασμό και πρόγραμμα, χωρίς διασφάλιση των όρων και των προϋποθέσεων που απαιτούνται, χωρίς παρακολούθηση, χωρίς καμιά υποστήριξη. Τέτοιες περιπτώσεις αφενός δεν βοηθούσαν τα παιδιά που εντάσσονταν και αφετέρου δημιουργούσαν αμφιβολίες και αμφισβήτηση του θεσμού της σχολικής ένταξης. Η παράλληλη στήριξη που εφαρμόστηκε αργότερα, σε πολλές περιπτώσεις δεν έλυνε το πρόβλημα, γιατί δεν είχε σωστή εφαρμογή.

✅ Η περίπτωση της Χρ…….ας λειτούργησε θετικά προς δύο κατευθύνσεις:

α. Η ίδια η Χρ…….α εξελίχθηκε εκπαιδευτικά και κοινωνικά ομαλά, σαν ένα παιδί όπως όλα τα άλλα. Δέχτηκε ισότιμη με τα άλλα παιδιά εκπαίδευση και, ακολουθώντας την εκπαιδευτική πορεία των άλλων παιδιών, έφτασε εκεί που ήθελε και μπορούσε να φτάσει. Σπούδασε και απαντήθηκαν θετικά τα υπαρξιακά και τα οικονομικά προβλήματα που θα είχε αν παρέμενε στο ειδικό σχολείο όπου φοιτούσε αρχικά.

β. Όλοι οι δάσκαλοι του σχολείου και κάποιοι άλλοι που άκουγαν εκείνους να περιγράφουν την περίπτωση της Χρ………ας, απαλλάχτηκαν από τις προκαταλήψεις, τις απορριπτικές στάσεις και την αμφιβολία που παρατηρείται, όταν προσπαθούν να απαντήσουν το ερώτημα:  «Τι μπορεί να κάμει ένα παιδί με αναπηρία;». Άλλαξαν εντελώς τη στάση τους προς τα άτομα με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Από απορριπτικοί έγιναν θιασώτες της σχολικής ένταξης και ενσωμάτωσης των ατόμων με αναπηρία στα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης.  Κι εγώ ένιωθα σοβαρή ικανοποίηση κάθε φορά που σκεφτόμουν τη Χρ………α, την εξέλιξή της στον εκπαιδευτικό και κοινωνικό τομέα και την επιτυχία της στην προσωπική, την κοινωνική και την επαγγελματική της ζωή, αλλά και τα άλλα παιδιά, για τα οποία ακολουθήσαμε την ίδια τακτική με αυτή της Χρ………ας…

  • Περιοδικό | Fractal Η γεωμετρία των ιδεών
  • Εφημερίδα  | ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ 21ος ΑΙΩΝ

1.  Η επιτροπή αυτή αποτελείτο από: τον φυσίατρο, την ψυχολόγο, την κοινωνική λειτουργό του κέντρου, τον διευθυντή του σχολείου, τον δάσκαλο της τάξης του παιδιού που αξιολογείτο κάθε φορά και τον υποφαινόμενο, που τότε ήμουν σχολικός σύμβουλος ειδικής αγωγής. Σημειώνω ότι: α) την περίοδο αυτή δεν υπήρχαν τα σημερινά ΚΕΔΑΣΥ (Κέντρα Διαγνωστικής Αξιολόγησης και Συμβουλευτικής Υποστήριξης). β) η συνεργασία μου με την (ΕΛΛ.Ε.Π.Α.Α.Π.) ήταν πολύ άνετη και γόνιμη, ώστε είχα στη διάθεσή μου τους γιατρούς, τους ψυχολόγους και τις κοινωνικές λειτουργούς του ιδρύματος, όποτε τους χρειαζόμουν.

2. Την εποχή αυτή δεν υπήρχε ακόμη το πρόγραμμα μεταφοράς των Παιδιών με ευθύνη της Νομαρχίας.

3. Οι ειδικές τάξεις με το νόμο 2817/2000 μετονομάστηκαν σε Τμήματα Ένταξης.

Σχετικά με τον συντάκτη

Ειδικός Πάρεδρος ε.τ. του Π.Ι.

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή