💭 Hate Speech
Ακούμε συχνά για τη ρητορική μίσους ή αλλιώς το λεγόμενο “hate speech” που κυριαρχεί πλέον στην εποχή μας, ειδικά μέσα από τη δημοσιοποίηση σχολίων ή κειμένων με την ανωνυμία και την ψευδή ασφάλεια που παρέχει το διαδίκτυο.
Τι είναι όμως αυτό, ποια στοιχεία το τρέφουν και τι προεκτάσεις έχει;
Ένας αξιοσημείωτος ορισμός δίνεται από τον Kilvington το 2021, αναφέροντας πως η ρητορική μίσους είναι «η διάδοση, η υποκίνηση ή η προώθηση μίσους, βίας και διακρίσεων εναντίον ενός ατόμου ή μιας ομάδας με βάση τα προστατευόμενα χαρακτηριστικά τους, τα οποία περιλαμβάνουν τη φυλή, την εθνικότητα, τη θρησκεία, το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την αναπηρία, μεταξύ άλλων κοινωνικών οριοθετήσεων». Ο ορισμός της ρητορικής μίσους δεν είναι παγκόσμιος αλλά ποικίλει ανάλογα με το πολιτισμικό, νομικό και πολιτικό πλαίσιο αναφοράς. Είναι ένα φαινόμενο που δεν εμφανίστηκε τώρα, αλλά φυσικά υπήρχε πάντα με άλλες μορφές και δυνατότητες επιρροής. Από το «αθώο» κουτσομπολιό σε επίπεδο γειτονιάς, μέχρι τη συκοφαντία και την υποκίνηση προπαγάνδας με σκοπό την άσκηση βίας. Οι συμπεριφορές αυτές βέβαια σηματοδοτούν νοοτροπίες με αρνητικό πρόσημο και δείχνουν να κουβαλούν ισχυρά στοιχεία ελλειμματικής έως και ελλαττωματικής παιδείας.
Social Media
Με την εξάπλωση του διαδικτύου και των social media, η διάδοση της ρητορικής μίσους έχει γίνει πλέον ένα πανανθρώπινο ζήτημα με τις πλατφόρμες τύπου Facebook, Twitter ή TikTok να ηγούνται της κυριαρχίας της και να πιέζονται πια να βρουν πολιτικές για την καταπολέμησή της. Η αυθόρμητη και απροκάλυπτη συμπεριφορά πολλών συνανθρώπων μας που ασκούν τη ρητορική μίσους χωρίς τύψεις και οι επιδράσεις των λόγων τους στα άτομα ή στις ομάδες στις οποίες απευθύνονται είναι άξια λόγου και ενδελεχούς διερεύνησης.
Οι φορές που στοχοποιούνται κατ’ επανάληψη συγκεκριμένοι άνθρωποι αναφέρονται στη στοχευμένη ρητορική μίσους με χαρακτηριστικό τον άτυπο και θυμωμένο λόγο που υποδηλώνει εξουσία, ενώ όταν η ρητορική μίσους εκφράζεται προς μια ομάδα ανθρώπων που μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά, τότε αναφέρεται ως γενικευμένη και κυριαρχείται κυρίως από μίσος με πρόφαση κάποια θρησκεία και χρήση θανατηφόρων λέξεων όπως «δολοφονία» ή «εξόντωση» (Elsherief et al., 2018). Είναι λογικό να υποθέσουμε λοιπόν πως συμπεριφορές ρητορικής μίσους δεν έρχονται από το πουθενά αλλά έχουν κάποιες ψυχολογικές, κοινωνικές, οικονομικές και ιστορικές ρίζες.
Ψυχολογικές ρίζες
- Φόβος του διαφορετικού: οι άνθρωποι εξελίσσονται για να σχηματίζουν ομάδες. Η ερμηνεία αυτή όμως πολλές φορές μεταφράζεται στις ομάδες «εμείς» και οι «άλλοι». Έτσι ο φόβος, η καχυποψία ή ακόμα και η εχθρότητα απέναντι στους «άλλους» μπορεί να τροφοδοτήσει προκαταλήψεις που με τη σειρά τους πυροδοτούν συμπεριφορές ρητορικής μίσους.
- Προβολή απογοήτευσης: όταν οι άνθρωποι νιώθουν αδύναμοι ή αγχωμένοι, μπορεί να προβάλουν την ευθύνη για δυσάρεστα γεγονότα που συμβαίνουν στους ίδιους ή σε μεγαλύτερες ομάδες της κοινωνίας, σε πολύπαθους πληθυσμούς που δρουν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι.
- Απανθρωποποίηση: η ρητορική μίσους συχνά πηγάζει από τις αντιλήψεις πως οι «άλλοι» είναι λιγότερο άνθρωποι από «εμάς» (π.χ., παράσιτα), δικαιολογώντας έτσι και τη βλάβη που τους προξενούμε.
Κοινωνικές ρίζες
- Στερεότυπα και προκαταλήψεις: αδίκως γενικευμένες εικόνες (στερεότυπα) και στάσεις (προκαταλήψεις) που βασίζονται σε φήμες και κοινωνικές διαδόσεις προωθούν ένα φάσμα αρνητικών εκφράσεων και συμπεριφορών. [π.χ. οι ξένοι παίρνουν τις δουλειές μας]
- Συμμόρφωση στην ομάδα: οι άνθρωποι συχνά χρησιμοποιούν τη ρητορική μίσους για να δείξουν αφοσίωση σε μια ομάδα στην οποία θέλουν να ανήκουν. [π.χ. οι οπαδοί μιας συγκεκριμένης αθλητικής ομάδας μιλάνε με άσχημα λόγια για τους οπαδούς μιας άλλης]
- Κανονικοποίηση: όταν η ρητορική μίσους είναι κοινή σε μια οικογένεια, ομάδα συνομηλίκων ή κοινωνία ολόκληρη, τότε είναι πιο εύκολο να υιοθετηθεί από τα νέα μέλη που προστίθενται σε αυτή.
Ιστορικές/πολιτικές ρίζες
- Αποικιοκρατία και καταπίεση: η ρητορική μίσους έχει ιστορικά δικαιολογήσει τη σκλαβιά, την απομόνωση, την αναπηρία και την αποικιοκρατία, παρουσιάζοντας στοχευμένες ομάδες ανθρώπων ως κατώτερες.
- Προπαγάνδα: κράτη και οργανώσεις έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιήσει τη ρητορική μίσους σαν πολιτικό εργαλείο. [π.χ., η προπαγάνδα των Ναζί εναντίον των Εβραίων]
- Εθνικισμός και λαϊκισμός: οι ηγέτες συχνά διαδίδουν φόβο για τους «άλλους» [π.χ. πρόσφυγες, μετανάστες] πιστεύοντας ότι έτσι θα θωρακίσουν τη δύναμη της ομάδας τους.
Οικονομικές ρίζες
- Ανταγωνισμός για διαθέσιμες πηγές: η ρητορική μίσους εντείνεται κυρίως όταν οι άνθρωποι ανταγωνίζονται για δουλειές, για κομμάτια γης ή για την πολιτική επιρροή.
- Περίοδοι κρίσης: σε περιόδους μεγάλης ύφεσης, πολέμων, πανδημιών, συγκεκριμένες ομάδες ανθρώπων κατηγορούνται ως υπεύθυνοι και απομονώνονται [π.χ. κίνημα ρητορικής μίσους απέναντι στους Ασιάτες για τον Covid-19].
Σε όλα αυτά έρχεται πλέον να προτεθεί η ανωνυμία και η ταχύτητα διάδοσης πληροφοριών που προσφέρονται από το διαδίκτυο και τα social media, καθώς και η δυνατότητα εύκολης και συχνής αναπαραγωγής υλικού χωρίς την υποχρέωση ελέγχου για το αν το περιεχόμενο είναι αληθές ή όχι. Όλα αυτά σε μια εποχή που όλοι μας μπορούμε να δημοσιοποιήσουμε την όποια γνώμη μας για το οτιδήποτε μπορεί να είναι από επικίνδυνο έως καταστροφικό για τις ζωές συνανθρώπων μας.
Είναι άδικο να στοχοποιούμε ανθρώπους ή ομάδες ανθρώπων για τους λόγους που εμείς έχουμε στο μυαλό μας και να επηρεάζουμε με τη συμπεριφορά μας και άλλα άτομα. Είναι επίσης άδικο να υποτιμάμε την αξιοπρέπεια ορισμένων ανθρώπων, οι οποίοι επιλέγουν είτε να μην παρακολουθούν τις «εξελίξεις» που ίσως να τους αφορούν χωρίς καν να το γνωρίζουν, είτε να μην απαντούν σε σχόλια που διαβάζουν σε διάφορες πλατφόρμες, καθώς ξέρουν ότι ένας τέτοιος διάλογος θα ήταν μάλλον άτοπος. Τέλος, είναι άδικο να δηλητηριάζουμε πρώτα τον ίδιο μας τον εαυτό με αρνητικές σκέψεις διαχωρισμού, κατηγοριοποίησης και υποτίμησης συνανθρώπων μας αλλά και να επηρεάζουμε την καθημερινότητά τους ή ίσως ακόμα και τη ζωή τους. Είναι όμως θα μου πείτε εν τέλει η ζωή δίκαιη; Τι μας εμποδίζει να συμβάλλουμε ο καθένας ξεχωριστά και όλοι μαζί για να γίνει; Η λύση είναι θέμα τόσο ατομικό όσο και κοινωνικό. Ξεκινάει από το πόσο ο καθένας μας ξεχωριστά δουλεύει τον εαυτό του, πόσο μπορεί να στέκεται αγέρωχος σε αρνητικές επιρροές που τον κυκλώνουν και πόσο μπορεί να καλλιεργήσει το επίπεδο της ενσυναίσθησής του. Παραμένει όμως και ζήτημα κοινωνικό, καθώς είναι σημαντικό αρχικά να επενδύσουμε στην παιδεία την κατάλληλη προσοχή στην καλλιέργεια της ηθικής και της ευγενούς έκφρασης λόγου, αλλά και να τίθενται σαφή, νομικά πια όρια στην επιτρεπόμενη «ελευθερία του λόγου» όταν αυτή σημαίνει έναν λόγο επιθετικό και προσβλητικό προς τους άλλους.
– Γνώμην δύναται να έχουν άπαντες, γνώσιν διά να έχουν γνώμην, έχουν; –
Πλάτωνας
Σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές
▪️ ElSherief, M., Kulkarni, V., Nguyen, D., Wang, W. Y., & Belding, E. (2018, June). Hate lingo: A target-based linguistic analysis of hate speech in social media. In Proceedings of the international AAAI conference on web and social media (Vol. 12, No. 1).
▪️ Ieracitano, F., Balenzano, C., Girardi, S., Gemmano, C. G., & Comunello, F. (2024). Online hate speech as a moral issue: Exploring moral reasoning of young italian users on social network sites. Social Science Computer Review, 42(1), 25-47.
▪️ Kilvington, D. (2021a). The virtual stages of hate: Using Goffman’s work to conceptualise the motivations for online hate. Media, Culture and Society, 43(2), 256–272. https://doi.org/10. 1177/0163443720972318.
▪️ Tontodimamma, A., Nissi, E., Sarra, A., & Fontanella, L. (2021). Thirty years of research into hate speech: topics of interest and their evolution. Scientometrics, 126(1), 157-179.
▪️ Yoder, M. M., Ng, L. H. X., Brown, D. W., & Carley, K. M. (2022). How hate speech varies by target identity: A computational analysis. arXiv preprint arXiv:2210.10839.
Διαβάστε επίσης:
Εκπαιδευτικοί παράλληλης στήριξης: Οι αφανείς ήρωες των σχολείων
