Με αφορμή την πληθώρα περιστατικών που μας κατακλύζουν καθημερινά σχετικά με την παρεκκλίνουσα συμπεριφορά ανηλίκων, υπάρχει ένας διάχυτος προβληματισμός που μας αφορά όλους.
Σε σχολεία, σε γειτονιές, σε μαγαζιά, σε πάρκα αντί να βλέπει κανείς παρέες παιδιών ή εφήβων να μιλάνε, να γελάνε, να περνάνε καλά με έναν τρόπο, αντικρίζει ένταση, αισχρολογία κι επιθετικότητα μεταξύ τους. Οι αριθμοί μιλάνε από μόνοι τους και με μια απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο μπορεί κάποιος να δει τα περιστατικά που αφορούν στη νεανική παραβατικότητα και να συγκρίνει με προηγούμενες χρονιές, συνειδητοποιώντας την ανησυχητική αύξηση των τελευταίων ετών. Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι πολλά. Τι φταίει; Πώς ξεκίνησε όλο αυτό; Τι μπορούμε να κάνουμε;
Ξεκινώντας, αξίζει να αναφέρουμε τι θα οριζόταν ως «παραβατικότητα ανηλίκων». Η συμμετοχή παιδιών και εφήβων – συνήθως κάτω των 18 ετών – σε πράξεις που χαρακτηρίζονται παράνομες ή αντικοινωνικές, παραβιάζοντας δηλαδή τους νόμους, τους κοινωνικούς κανόνες και τα δικαιώματα άλλων ανθρώπων. Ποιες πράξεις μπορεί να είναι αυτές που περιλαμβάνονται σε ένα τέτοιο φαινόμενο; Κλοπές ή φθορές ξένης περιουσίας, χρήση ή διακίνηση ουσιών, επιθετική συμπεριφορά και πρόκληση σωματικών βλαβών, σχολική παραβατικότητα (συχνές κι αδικαιολόγητες απουσίες, βανδαλισμοί, βία), διαδικτυακή παρενόχληση ή ηλεκτρονικά αδικήματα.
Οι αιτίες που κρύβονται πίσω από το φαινόμενο αυτό δεν είναι εύκολο να αναλυθούν και πολλές φορές μπορεί να μας φαίνονται παράξενες οι αντιδράσεις αυτές, ωστόσο σίγουρα υπάρχουν λόγοι που οδηγούν τους νέους μας να φτάνουν σε αυτό το σημείο. Πιθανές αιτίες είναι οι ακόλουθες:
- Οικογενειακά προβλήματα (συγκρούσεις, παραμέληση, έλλειψη ορίων)
- Επιρροή από συνομηλίκους (το αίσθημα του «ανήκειν» κάπου)
- Σχολικές δυσκολίες (μαθησιακή, κοινωνική πορσαρμογή)
- Κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες (ανεργία, ακρίβεια, ανασφάλεια)
- Ψυχολογικοί ή συναισθηματικοί παράγοντες (πίεση, εντάσεις, φοβίες, δυσκολία εξωτερίκευσης συναισθημάτων)
Σε ένα κράτος δικαίου είναι προτιμότερη η εκπαίδευση, η πρόληψη, η προστασία και η αποτροπή των ανηλίκων από την παραβατικότητα, παρά η αυστηροποίηση του πλαισίου που αφορά στην τιμωρία τους. Αυτό, γιατί η παραβατική συμπεριφορά των ανηλίκων είναι το αποτέλεσμα μιας σειράς παραγόντων και όχι η αιτία του φαινομένου. Συνεπώς, μέσω πολιτικών κοινωνικής πρόνοιας μπορούμε να προλάβουμε καταστάσεις ή έστω να τις αντιμετωπίσουμε με κατάλληλο τρόπο όταν συμβούν. Είναι ίσως πιο σοφό λοιπόν, αφενός να είμαστε εξαρχής κοντά στα παιδιά, να συζητάμε μαζί τους και φυσικά όταν αυτό δεν είναι αρκετό, να εστιάζουμε σε αναμορφωτικά μέτρα με στόχο τη διαπαιδαγώγηση και την κοινωνική τους επανένταξη. Ας σκεφτούμε όμως τι μπορεί να κάνει το κάθε πλαίσιο από τη δική του περιοχή δράσης.
Η πολιτεία οφείλει να:
- Σχεδιάζει και να αναπτύσσει πολιτικές με σκοπό την καταπολέμηση των ανισοτήτων, της φτώχειας και της ανεργίας.
- Φροντίσει να υπάρχουν ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί σταθεροί σε κάθε σχολείο της χώρας για να μπορούν έγκαιρα και κατάλληλα να παρεμβαίνουν αρχικά προληπτικά (με δράσεις σε κάθε τμήμα) και κατασταλτικά όπου αυτό απαιτείται (με ατομικές συναντήσεις με μαθητές, με συναντήσεις γονέων).
- Προσφέρει εύφορο έδαφος για τη δημιουργία περισσότερων σχολείων δεύτερης ευκαιρίας και προγραμμάτων διά βίου μάθησης που θα αφορούν στην ανάπτυξη της ηθικής, της κοινωνικής αλληλεγγύης και της ενσυναίσθησης (στοιχεία που κατεξοχήν λείπουν από την καθημερινή εκπαίδευση των παιδιών).
- Ενσωματώσει στα σχολεία προγράμματα συμβουλευτικής σχετικά με τον επαγγελματικό προσανατολισμό των εφήβων, ένα τόσο σημαντικό θέμα που τους αφορά και τους προβληματίζει άμεσα και όμως παραμένει στη διακριτική ευχέρεια των γονέων και των εκπαιδευτικών χωρίς σαφή και οργανωμένη κρατική υποστήριξη.
- Δημιουργήσει μέτρα κοινωνικής προστασίας σε περιπτώσεις ακραίας παραβατικότητας που θα σχετίζονται με κοινωνική εργασία, απασχόληση και ψυχολογική στήριξη (π.χ., καθαριότητα δρόμων, βάψιμο δημοσίων κτιρίων, επισκευή ζημιών που μπορεί να έχουν προκληθεί σε δημόσια/ιδιωτική περιουσία, υποχρεωτική συμμετοχή σε ατομικά ή ομαδικά προγράμματα ψυχικής υγείας).
- Παρέχει δωρεάν προγράμματα συμβουλευτικής γονέων με στόχο τη θέσπιση υγειών δεσμών μεταξύ των μελών της οικογένειας και την ανίχνευση/πρόληψη της παραβατικότητας των ανηλίκων.
- Ενισχύει τις δομές κοινωνικής πρόνοιας (ελαχιστοποιώντας γραφειοκρατικές και άλλες χρονοβόρες διαδικασίες) και να τις στελεχώνει με μόνιμο κι εξειδικευμένο προσωπικό, προκειμένου να μπορούν άμεσα κι εύστοχα να υποστηρίζονται οι οικογένειες που το έχουν ανάγκη.
- Χρηματοδοτεί σχετικά ερευνητικά προγράμματα με σκοπό την ανάδειξη των πτυχών της παραβατικότητας ανηλίκων, τη συγκριτική μελέτη σε βάσεις δεδομένων άλλων χωρών και τον σχηματισμό προτάσεων για τη διαχείριση του φαινομένου.
Οι γονείς/κηδεμόνες οφείλουν να:
- Συζητούν με τα παιδιά τους από πολύ μικρή ηλικία για το τι είναι σωστό και τι λάθος, να βάζουν τις βάσεις για συμπεριφορές που είναι κοινωνικά αποδεκτές, που δε δημιουργούν προβλήματα σε άλλους και που στηρίζονται στον σεβασμό πρώτα του εαυτού μας και μετά των υπολοίπων.
- Μη φοβούνται να θέτουν όρια και κανόνες στα παιδιά τους, να αγωνίζονται καθημερινά για τη διατήρησή τους και να μην υποχωρούν σε τυχόν γκρίνιες και παράπονα. Η καλή δουλειά με τα όρια έχει μακροπρόθεσμα σημαντικά θετικά αποτελέσματα.
- Παρατηρούν συνεχώς τα παιδιά και την όποια αλλαγή στη συμπεριφορά τους και να παρεμβαίνουν άμεσα και αποφασιστικά, πάντα με γνώμονα τον διάλογο, την ενεργητική ακρόαση των παιδιών και την ενσυναίσθηση.
- Βρίσκουν τρόπο να ακολουθούν μια κοινή γραμμή όσον αφορά στην ανατροφή των παιδιών τους, ώστε να μην τα μπερδεύουν σχετικά με τα όρια και τους κανόνες που έχει θεσπίσει το οικογενειακό πλαίσιο. Φυσικά, οι γονείς είναι σημαντικό να λειτουργούν ως ομάδα, ακόμα κι όταν δε συμφωνούν απόλυτα μεταξύ τους και να έχουν συζητήσει δομικά θέματα ανατροφής των παιδιών τους από πολύ νωρίς, πριν φτάσουν κρίσιμες στιγμές (π.χ., νυχτερινές έξοδοι και ώρα επιστροφής στο σπίτι, ώρες χρήσης του διαδικτύου, απόκτηση κινητού τηλεφώνου/ηλεκτρονικού υπολογιστή, συνδυασμός καθημερινών δραστηριοτήτων και σχολικής προετοιμασίας κ.α.).
- Ενημερώνονται για τη δράση των παιδιών τους στα social media και να είναι πολύ προσεκτικοί με τον χρόνο έναρξης λογαριασμών προφίλ σε διάφορες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και με το περιεχόμενο που παρακολουθούν τα παιδιά.
- Ενημερώνονται τακτικά για την πρόοδο των παιδιών στα εκπαιδευτικά ιδρύματα όπου φοιτούν και να συζητούν ενεργά με τους εκπαιδευτικούς που πάντα παρατηρούν τα παιδιά στο σχολικό πλαίσιο, το οποίο είναι σαφώς διαφορετικό από αυτό του σπιτιού και μπορούν να δώσουν στους γονείς επιπλέον πληροφορίες για στοιχεία τόσο της μαθησιακής όσο και της κοινωνικής συμπεριφοράς των παιδιών τους. Αυτές οι πληροφορίες καλό είναι να αξιοποιούνται από τους γονείς και να συζητιούνται με τα παιδιά.
- Αναγνωρίζουν τις κλίσεις/ταλέντα των παιδιών τους, καθοδηγώντας τα στον τρόπο με τον οποίο μπορούν να τα ανακαλύψουν βαθύτερα, με στόχο την ανάπτυξη της φαντασίας και της δημιουργικότητάς τους.
- Γνωρίζουν τις παρέες των παιδιών τους σε κάθε στάδιο της ανήλικης ζωής τους (ειδικά στην προεφηβεία και στην εφηβεία) και να είναι ενήμεροι για το πού συχνάζουν και τις δραστηριότητες – πέρα από τις προγραμματισμένες – στις οποίες συμμετέχουν (βόλτες, πάρτι, εκδρομές, διανυκτερεύσεις σε σπίτια φίλων κ.α.).
- Μη νιώσουν άβολα να απευθυνθούν σε ειδικούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας για να βοηθήσουν τα παιδιά τους και τον εαυτό τους, όταν αυτό κρίνουν ότι είναι σημαντικό.
Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να:
- Είναι κοντά στα παιδιά, να τα γνωρίζουν σε βάθος, να τα παρατηρούν και να συζητούν κάθε τι που τους προβληματίζει.
- Παρατηρούν τη συμπεριφορά των παιδιών τόσο κατά τη διάρκεια του μαθήματος, όσο και στα διαλείμματα και στις εκδρομές που τα παιδιά είναι πιο αυθόρμητα και ξετυλίγουν τις κοινωνικές τους δεξιότητες.
- Παρεμβαίνουν άμεσα σε οποιοδήποτε περιστατικό παρατηρούν που δεν ανταποκρίνεται σε φυσιολογικές νόρμες συμπεριφοράς των παιδιών και να συζητούν αμέσως με τα παιδιά τα οποία εμπλέκονται στο περιστατικό.
- Καλούν τους γονείς/κηδεμόνες των παιδιών σε τακτικές ενημερώσεις σχετικά με την πρόοδό τους και τη συμπεριφορική τους πορεία στο σχολείο και φυσικά να τους ενημερώνουν μόλις προκύπτει κάποιο περιστατικό που αφορά στα παιδιά τους.
- Οργανώνουν επιμορφωτικές συναντήσεις γονέων και μαθητών με ειδικούς επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ώστε να συζητιούνται τόσο θέματα που αφορούν στη συμπεριφορά των παιδιών αλλά και σε ό,τι άλλο τους προβληματίζει σχετικά με τα παιδιά τους.
- Επιμορφώνονται και οι ίδιοι σε θέματα που αφορούν στην ψυχική υγεία των μαθητών τους και τη διαχείριση συγκρούσεων ή συμπεριφορών που μπορεί να τους προβληματίζουν.
Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης οφείλουν να:
- Προσεγγίζουν με ευαισθησία και προσοχή τα θέματα που αφορούν στην παραβατικότητα ανηλίκων, φωτίζοντας κάθε πτυχή του προβλήματος και προτείνοντας πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης.
- Σέβονται την ιδιωτικότητα και τα προσωπικά δεδομένα των ανήλικων ατόμων και των οικογενειών τους.
- Αποφεύγουν χαρακτηρισμούς και να στέκονται μόνο στην αναγγελία μιας είδησης.
- Μην επιμένουν στην ανάδειξη μόνο αρνητικών περιστατικών που αφορούν σε ανηλίκους, αλλά να φωτίζουν και την πληθώρα περιπτώσεων ανηλίκων που έχουν διακριθεί σε διάφορα πεδία όπως ο αθλητισμός, η επιστήμη και η τέχνη. Έτσι, ενισχύουν θετικά πρότυπα και συμπεριφορές.
- Οργανώνουν ενημερωτικές εκπομπές που θίγουν ζητήματα που αφορούν στην παραβατικότητα ανηλίκων και να προτείνουν – μέσα από συζητήσεις με επαγγελματίες ψυχικής υγείας – τρόπους διαχείρισης προς τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και την πολιτεία.
Η παραβατικότητα ανηλίκων πέρα από το ότι είναι ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο που εξαρτάται από πολλές συγκυρίες, παραμένει πιο επίκαιρο από ποτέ. Η κοινωνία μας πολλές φορές εθελοτυφλεί μπροστά στα καθημερινά ζητήματα που αναδύονται με πρωταγωνιστές ανήλικα άτομα και στέκεται στο μεγάλωμα των παιδιών «στον αυτόματο», στην αναπαραγωγή άσκοπων πληροφοριών ως ειδήσεις ή σε ανούσιες πολιτικές προσέγγισης του φαινομένου. Με λίγα λόγια, βλέπουμε το δέντρο και χάνουμε το δάσος. Θεωρητικά, το μεγάλωμα ενός παιδιού είναι από τις πιο υπεύθυνες διαδικασίες κι όμως, πολλές φορές συμβαίνει χωρίς ενημέρωση. Τα σημερινά παιδιά, οι αυριανοί έφηβοι και μελλοντικοί ενήλικες περνάνε συχνά διά πυρός και σιδήρου μέσα από καταστάσεις έντασης στο σπίτι, αδιαφορίας από το σχολικό περιβάλλον, απογοήτευσης από παρέες συνομηλίκων, βομβαρδισμό πληροφοριών από ΜΜΕ και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τι περιμένουμε όμως από εκείνα; Να γίνουν υπεύθυνοι πολίτες, κατασταλαγμένοι επαγγελματίες και σωστοί οικογενειάρχες στην πορεία της ζωής τους.
Μήπως έχουμε πολλές απαιτήσεις χωρίς να προσφέρουμε τα αντίστοιχα εφόδια;
Αν το δούμε από οικονομικής άποψης, λιγότερο κοστίζει πάντα η πρόληψη από την αντιμετώπιση ενός φαινομένου, τόσο για την πολιτεία όσο και για κάθε οικογένεια ξεχωριστά. Ας δούμε λοιπόν την ανατροφή των παιδιών ή αυριανών πολιτών, ως μια επένδυση. Όσο περισσότερη προσπάθεια, χρόνο και κόπο καταβάλουμε στα αρχικά στάδια ανάπτυξης των παιδιών, θέτοντας και μετέπειτα μια σταθερή βάση συστηματικής παρατήρησης και όντας πάντα ανοιχτοί να μας μιλήσουν για οτιδήποτε τα προβληματίζει, τόσο πιο εύκολη θα είναι η καθημερινότητά μας στη συνέχεια.
– Δεν υπάρχει πιο βαθύς τρόπος να αποκαλύψεις την ψυχή μιας κοινωνίας από τον τρόπο που φέρεται στα παιδιά της.
(Nelson Mandela)
Σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές:
Greenwood, P. (2008). Prevention and intervention programs for juvenile offenders. The future of Children, 185-210.
Lipsey, M. W. (2009). The primary factors that characterize effective interventions with juvenile offenders: A meta-analytic overview. Victims and offenders, 4(2), 124-147.
Pappas, L. N., & Dent, A. L. (2023). The 40-year debate: a meta-review on what works for juvenile offenders. Journal of experimental criminology, 19(1), 1-30.
Ντάκα, Ε., & Πούλου, Β. (2017). Παραβατικότητα ανηλίκων: Παράγοντες εκδήλωσης, πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου. Πτυχιακή Εργασία. Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας, Τεχνολογικό Εκπαιδευτιό Ίδρυμα Δυτικής Ελλάδας.
