Κάθε εποχή έχει τα δικά της χαρακτηριστικά. Τη δική της κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ταυτότητα. Αν ανατρέξουμε σε πολύ παλιότερες εποχές, πενήντα και εβδομήντα χρόνια πριν, και συγκρίνουμε τις εποχές αυτές με την σημερινή, θα βρούμε πολύ σημαντικές διαφορές. Διαφορές στη δομή και τη λειτουργία της κοινωνίας, στον τρόπο ζωής των ανθρώπων, στην κουλτούρα, στην οικονομία,  στον πολιτισμό, στην τεχνολογία, κ.λπ. Οι διαφορές των παλιών εποχών από τη σημερινή είναι τόσο μεγάλες, ώστε οι σημερινοί νέοι άνθρωποι, που δεν έχουν ζήσει τις παλιές εποχές, δυσκολεύονται πολύ να τις κατανοήσουν. Ας δούμε μερικά από τα χαρακτηριστικά παλιών και νέων εποχών.

Τα χαρακτηριστικά των παλιών εποχών

Στα μικρά περιβάλλοντα, η ζωή ήταν πολύ απλή και συχνά δύσκολη. Ο αγρότης κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος των διατροφικών του αναγκών με τα προϊόντα που παρήγαγε ο ίδιος. Αυτά ήταν λίγα και η παραγωγή επισφαλής, καθώς οι καλλιέργειες ήταν εκτεθειμένες στις καιρικές συνθήκες και στις ασθένειες. Η καλλιέργεια δύσκολη. Οι αγρότες όργωναν τη γη με το άροτρο του Ησιόδου 1. Δεν υπήρχαν τα τρακτέρ τα φυτοφάρμακα και τα λιπάσματα, τα άλλα τεχνικά μέσα και τα θερμοκήπια με τα οποία σήμερα διασφαλίζεται η παραγωγή και βελτιώνεται η ποσότητα και η ποιότητά της.

Οι απαιτήσεις περιορισμένες. Οι γυναίκες δεν είχαν τρία τέσσερα φορέματα και οι άντρες δύο τρία κουστούμια για κάθε εποχή. Η ψυχαγωγία περιοριζόταν στις εκδηλώσεις που είχαν σχέση με τις ονομαστικές εορτές, τα πανηγύρια και τα κοινά γλέντια που οργάνωναν τις μεγάλες εορτές (π.χ. τα Χριστούγεννα), ή για να γιορτάσουν τον άγιο του χωριού. Κάπου κάπου περνούσε και κάποιος περιοδεύων θίασος που έδινε παραστάσεις με εισιτήριο.

Το ηλεκτρικό ρεύμα ήταν άγνωστο. Μόνο στις μεγάλες πόλεις το γνώριζαν και σε ελάχιστες κωμοπόλεις αν τύχαινε να λειτουργεί κάποιο σύγχρονο μηχανοκίνητο ελαιοτριβείο, το οποίο ανελάμβανε την υποχρέωση να ηλεκτροδοτεί την κοινότητα και μετά τη λήξη της παραγωγής του ελαιολάδου. Οι νοικοκυρές μαγείρευαν με τα ξύλα στην «παραστιά»2. Η μπουγάδα γινόταν με τα χέρια. Η θελόστακτη 3 ήταν το απορρυπαντικό. Οι κατσαρόλες και τα πιάτα πλένονταν στα χέρια. Ο τουρισμός ήταν άγνωστος. Μόνο πλούσιοι έκαναν ένα γαμήλιο ταξίδι στην κοσμοπολίτικη Αθήνα. Κι αυτό ήταν ένα σημαντικό γεγονός.

Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα ήταν πολύ στενή. Η κατσίκα έδινε το γάλα. Η κότα έδινε το αυγό. Ο γάιδαρος και το μουλάρι χρησιμοποιούνταν για τις μεταφορές και τις μετακινήσεις. Με αυτά έκαναν τις επισκέψεις τους από το ένα χωριό στο άλλο, για να δουν τους συγγενείς. Με αυτά πήγαιναν στα πανηγύρια της περιοχής.

Σε κάθε χωριό υπήρχε ένα τηλέφωνο εγκατεστημένο στο κοινοτικό κατάστημα. Με αυτό εξυπηρετούνταν όλοι οι κάτοικοι του χωριού.

Στις πόλεις υπήρχε η γειτονιά. Εκεί οι άνθρωποι γνωρίζονταν μεταξύ τους και είχαν καθημερινή επικοινωνία. Έκαναν παρέα και υποστήριζαν ο ένας τον άλλο, όταν χρειαζόταν. Έπαιζαν το τάβλι τους στην αυλή ή στο πεζοδρόμιο, απολάμβαναν τον καθαρό αέρα και κοιμόταν ήσυχοι το βράδυ χωρίς να κλειδώνουν την πόρτα του σπιτιού, χωρίς συναγερμό, χωρίς πόρτες ασφαλείας.

Οι άνθρωποι τόσο στο χωριό όσο και στην πόλη ζούσαν μια απλή, λιτή, αλλά ήρεμη και ευτυχισμένη ζωή.

Τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης εποχής

Η σημερινή εποχή δεν έχει καμιά σχέση με τις παλιές. Η ανάπτυξη των επιστημών και η εξέλιξη της τεχνολογίας συνέβαλαν, ώστε ο άνθρωπος να ζει σε ένα τελείως διαφορετικό κόσμο. Σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον περίπλοκο και δαιδαλώδες. Βέβαια, ό,τι χρειάζεται το έχει στο σπίτι του και στην τσέπη του. Το τηλέφωνο το κουβαλά μαζί του όπου πάει. Την τηλεόραση, για την ψυχαγωγία και την ενημέρωση την έχει παντού και στην κύρια και στην εξοχική κατοικία. Το ΙΧ αυτοκίνητο τον περιμένει έξω από την πόρτα του σπιτιού του. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το διαδίκτυο είναι στη διάθεσή του. Σε λίγο θα αρχίσουν τα διαστημικά ταξίδια. Μεγάλη Αμερικάνικη εταιρεία ετοιμάζει την παραγωγή ιπτάμενου αυτοκινήτου, το οποίο θα πετά πάνω από τις πόλεις και τους ουρανοξύστες χωρίς φανάρια, ενώ από κάτω θα βλέπουν μποτιλιαρισμένο το δρόμο. Μόνο που αναγκάζεται να χρειάζεται πολλά πράγματα με τα οποία κάνει δύσκολη τη ζωή του. Παρατηρείται δηλαδή ένα είδος μετεξέλιξης στην ζωή του σημερινού ανθρώπου σε σύγκριση με παλιές εποχές. Σαν να έχει υποστεί μετάλλαξη.

Βέβαια υπάρχουν τομείς, όπως είναι ο τομέας της υγείας, των μεταφορών, της γνώσης κ.λπ., στους οποίους έχει σημειωθεί επαναστατική πρόοδος. Τα φάρμακα βελτιώνουν τη ζωή και προστατεύουν από τον θάνατο. Τα σύγχρονα μέσα μαζικής μεταφοράς μίκρυναν τις αποστάσεις. Το ταξίδι ενός μηνός, για παράδειγμα, που χρειαζόταν παλιά για την Αμερική σήμερα είναι 9 ώρες. Το ιντερνέτ έκανε εφικτή την πρόσβαση μεγάλων πληθυσμιακών ομάδων  στη γνώση ενώ παλιότερα αυτή ήταν προνόμιο των λίγων. Είναι, λοιπόν, σαφές ότι δεν υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία ανάμεσα στα παλιά και στο σήμερα.

Ένα απλό ερώτημα

Ωστόσο, παραμένει το ερώτημα: Αν συγκρίνουμε τη ζωή του παλιού και του σημερινού ανθρώπου ποια είναι καλύτερη;

Μια πρώτη σκέψη μπορεί να οδηγήσει στην απάντηση υπέρ του σημερινού ανθρώπου. Όμως αν σκεφτούμε πιο βαθιά και πιο ψύχραιμα είναι αναπόφευκτος ένας επίμονος σκεπτικισμός. Μπορεί σήμερα ο άνθρωπος να έχει πολλά αγαθά που δεν είχε παλιά. Μπορεί να έχει πολλές δυνατότητες να οργανώνει τη ζωή του καλύτερα από παλιά. Αλλά δεν έχει κάτι που είχαν οι άνθρωποι των παλιών εποχών: Την ηρεμία, την ασφάλεια, τη γαλήνη του νου και της ψυχής του.

Μεγάλα και σοβαρά προβλήματα δηλητηριάζουν  καθημερινά την προσωπική και την κοινωνική μας (αν υπάρχει) ζωή. Πόλεμοι, που οδηγούν μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες σε καραβάνια προσφύγων, καταστροφές, βία, πληρωμένα συμβόλαια θανάτου, ανασφάλεια, φτώχεια, απομάκρυνση του ανθρώπου από τον άνθρωπο… είναι μερικά από τα χαρακτηριστικά της εποχής μας. Τα αδιέξοδα των ξέφρενων τεχνολογικών εξελίξεων έβαλαν τον σύγχρονο άνθρωπο σε ένα κόσμο ψηφιακής πραγματικότητας. Σε μια σύγχρονη Βαβέλ. Σε μια εικονική πραγματικότητα στην οποία πολλές φορές μάταια ψάχνει να βρει τον εαυτό του. Εξίσωση για συμψηφισμό και ισορροπία δεν υπάρχει. Μπορεί, για παράδειγμα, να πεθαίνουν λιγότεροι από αρρώστιες, αλλά πεθαίνουν περισσότεροι από τροχαία ατυχήματα. Μπορεί ό σημερινός άνθρωπος να έχει περισσότερα αγαθά στη διάθεσή του, αλλά είναι αβάστακτο το άγχος, η αγωνία και η πίεση που δέχεται για να τα εξασφαλίσει.

Συμπέρασμα: Τι τα θέλω τα πολλά αγαθά αν χάσω την ήρεμη, ανέμελη και ευτυχισμένη ζωή;


  1. Ο Ησίοδος ήταν ένας σημαντικός ποιητής της Αρχαίας Ελλάδας. Με το ποίημά του «Έργα και Ημέρες» δίδει στους ανθρώπους πρακτικές οδηγίες για την βελτίωση της καλλιέργειας της γης. Δική του ιδέα ήταν το ξύλινο αλέτρι, με το οποίο μέχρι και πριν από 50 περίπου χρόνια οι αγρότες καλλιεργούσαν τη γη.
  2. Με λάσπη από χώμα και μικρές πέτρες έφτιαχναν ένα ξέσκεπο μικρό «σπήλαιο» διαστάσεων 40Χ40Χ40 εκατοστών περίπου τέτοιο, ώστε να μπορεί να στέκεται επάνω του η κατσαρόλα. Στον εσωτερικό κενό χώρο έκαιγαν τα ξύλα και έβραζε το φαγητό ή το νερό.
  3. Καθώς έβραζε το νερό σε μεγάλη κατσαρόλα ή άλλο δοχείο έβαζαν για λίγη ώρα μέσα περίπου ένα κιλό στάχτη δεμένη σε ένα ύφασμα. Με το νερό αυτό έκαναν την μπουγάδα. Η θελόστακτη, δηλαδή, ήταν ένα ανέξοδο και υγιεινό απορρυπαντικό.

Σχετικά με τον συντάκτη

Κώστας Χρηστάκης
Ειδικός Πάρεδρος ε.τ. του Π.Ι.

Αφήστε σχόλιο