Βοηθώντας παράλληλα τον εαυτό μας και τους άλλους
Όλοι οι άνθρωποι κατά τη διάρκεια της ζωής τους αντιμετωπίζουμε δυσκολίες..άλλες μικρότερες, άλλες μεγαλύτερες και άλλες που κάποιες φορές φαίνονται ανυπέρβλητες. Σε αυτές τις φάσεις λοιπόν ίσως είναι η στιγμή που πρέπει να αναζητήσουμε βοήθεια. Δεν είναι τόσο εύκολο να ζητήσουμε τη βοήθεια που χρειαζόμαστε, κάποιες φορές φοβόμαστε μήπως γίνουμε βάρος στους άλλους, μήπως τους κουράσουμε ή μήπως απλά μας αρνηθούν ή σχηματίσουν αρνητική εντύπωση για εμάς. Άλλες πάλι φορές κλεινόμαστε στον εαυτό μας και προσπαθούμε να βρούμε λύση μόνοι μας. Ένας τρόπος που μπορεί να θεωρηθεί ως “δούναι” και “λαβείν” είναι οι ομάδες αυτοβοήθειας. Ένα ασφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο βοηθάμε, αλλά παράλληλα παίρνουμε βοήθεια. Μαθαίνουμε απ’ τις εμπειρίες των άλλων ανθρώπων και προσπαθώντας να βοηθήσουμε, πάιρνουμε δύναμη και για τον εαυτό μας.
Τι είναι όμως οι ομάδες αυτόβοήθειας;
Οι ομάδες αυτοβοήθειας είναι συνήθως υποστηρικτικές ομάδες που απαρτίζονται από μέλη που αντιμετωπίζουν ή έχουν αντιμετωπίσει στο παρελθόν κάποια παρόμοια δυσκολία. Αρκετές φορές οι ομάδες διαθέτουν κάποιου είδους επαγγελματικό συντονισμό, χωρίς όμως αυτό να είναι απαραίτητο. Σύμφωνα με το American Self- Help Clearinghouse (Αμερικάνικος Οργανισμός Αυτοβοήθειας) και το National Mental Health Consumers Self- Help Clearinghouse (Εθνικός Οργανισμός Καταναλωτών Ψυχικής Υγείας) υπολογίζεται ότι υπάρχουν πάνω από 500 διαφορετικά είδη ομάδων αυτοβοήθειας που βρίσκονται σε λειτουργία και ο κατάλογος αυτών είναι κατά πολύ μεγαλύτερος από τα είδη ψυχοπαθολογίας που αναφέρονται στο DSM-IV-TR. Οι πιο συχνές ομάδες αυτοβοήθειας είναι αυτές για τη χρήση ουσιών, όπως για παράδειγμα οι Αλκοολικοί Ανώνυμοι, όπου σε ολόκληρο τον κόσμο λειτουργούν πάνω από 100.000 τέτοιες ομάδες που χρησιμοποιούν το μοντέλο των 12 βημάτων (Yalom, 2006).
Διαδεδομένες ομάδες αυτοβοήθειας στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, κάποιες από τις πιο διαδεδομένες ομάδες αυτοβοήθειας είναι, εκτός από τους Ανώνυμους Αλκοολικούς, οι Ανώνυμοι Υπερφάγοι, οι Ναρκομανείς Ανώνυμοι (Ν.Α), οι Τζογαδόροι Ανώνυμοι, οι Ανώνυμες Οικογένειες (F.A) για συγγενείς και φίλους χρηστών ναρκωτικών , τα Ενήλικα Παιδιά των Αλκοολικών (ΕΠΑ), οι Οικογενειακές Ομάδες της Αλ-Aνον, για τις οικογένειες αλκοολικών, καθώς και Ομάδες για ανθρώπους που έχουν διαγνωστεί με διαταραχές της διάθεσης και των οικογενειών αυτών.
Στο εξωτερικό υπάρχουν κάποιες πολύ πιο εξειδικευμένες ομάδες όπως είναι οι:
Adolescent Deaf Children of Alcoholic (Παιδιά Αλκοολικών με Κώφωση στην Εφηβική Ηλικία), Circle of friends (Φίλοι ανθρώπων που αυτοκτόνησαν), Parents of Murdered Children (Γονείς δολοφονημένων παιδιών), Go-go Stroke Club (για θύματα εγκεφαλικού επεισοδίου), Together Expecting a Miracle (Ομάδες υποστήριξης για την υιοθεσία), Gay Alcogolics (Ομοφυλόφιλοι αλκοολικοί), Senior Crime Victims (Ηλικιωμένα θύματα εγκληματικών ενεργειών) καθώς και πολλές άλλες (Yalom, 2006).
Όπως αναφέρει ο Irvin Yalom (2006) οι ομάδες αυτοβοήθειας συνήθως χρησιμοποιούν όλους σχεδόν τους θεραπευτικούς παράγοντες- αλτρουισμός, συνεκτικότητα, καθολικότητα, μιμητική συμπεριφορά, κάθαρση, παροχή ελπίδας- με εξαίρεση τον παράγοντα της διαπροσωπικής μάθησης, ο οποίος συνήθως χρειάζεται την συμβολή κάποιου άρτια εκπαιδευμένου επαγγελματία ψυχικής υγείας. Σε κάποιες ομάδες αυτοβοήθειας μπορεί η συμμετοχή ειδικού ψυχικής υγείας να είναι περιστασιακή και ιδίως κατά την έναρξη της ομάδας. Ίσως τα πιο βασικά στοιχεία στις ομάδες αυτοβοήθειας εστιάζονται στο γεγονός ότι είναι ανοιχτές και εύκολα προσβάσιμες, τα μέλη έχουν κοινά χαρακτηριστικά και επίσης δίνουν έμφαση στην εσωτερική εμπειρογνωμοσύνη, δηλαδή στα μέσα που διαθέτει η ίδια η ομάδα και όχι σε αυτά που διαθέτουν οι εξωτερικοί ειδικοί. Τα μέλη αισθάνονται άνετα να μιλήσουν και να μοιραστούν τις εμπειρίες τους καθώς αντιλαμβάνονται τα υπόλοιπα μέλη ως ισότιμα και όλα τα μέλη έχουν διττό ρόλο μέσα στην ομάδα, παρέχουν και δέχονται υποστήριξη (Yalom, 2006).
Ομάδες Αυτοβοήθειας μέσω διαδικτύου: ένας εναλλακτικός τρόπος βοήθειας
Με την ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, ήταν αναμενόμενο να κάνουν την εμφάνιση τους και οι Διαδικτυακές Ομάδες Αυτοβοήθειας. Οι υποστηρικτικές αυτές ομάδες μπορούν να πάρουν την μορφή σύγχρονων ομάδων (synchronous groups) που λαμβάνουν χώρα σε πραγματικό χρόνο (π.χ chat) ή ασύγχρονων ομάδων (asynchronous groups) που είναι ουσιαστικά φόρουμ συζητήσεων, όπου τα μέλη μπορούν να στείλουν τα μηνύματα τους σε έναν πίνακα ανακοινώσεων.
Συνήθως οι ομάδες αυτές διαθέτουν συντονιστές που διευκολύνουν τη ροή των συζητήσεων και διαφυλάττουν την ομαλή λειτουργία της Υπηρεσίας. Ο ρόλος των συντονιστών μπορεί να είναι περιορισμένος ή πιο ενεργητικός.
Σε τι υπερέχει μια διαδικτυακή ομάδα αυτοβοήθειας;
Κάποια από τα πλεονεκτήματα των διαδικτυακών αυτών ομάδων είναι ότι επιτρέπουν τη συμμετοχή σε ανθρώπους οι οποίοι έχουν περιορισμένη πρόσβαση είτε λόγω της γεωγραφικής τους θέσης, είτε λόγω κάποιας σωματικής αναπηρίας. Επιπλέον, αποτελούν ίσως και ένα δοκιμαστικό μέσο για κάποιον που θέλει να ξεκινήσει θεραπεία αλλά για λόγους όπως το άγχος ή το στίγμα που αρκετές φορές φαίνεται να συνοδεύει τις ψυχικές ασθένειες διστάζει. Η προσβασιμότητα των διαδικτυακών ομάδων είναι ένα άλλο στοιχείο που τις κάνει να είναι πλέον ιδιαίτερα διαδεδομένες, καθώς είναι το μόνο υποστηρικτικό σύστημα που είναι διαθέσιμο σε εικοσιτετράωρη βάση, επτά ημέρες την εβδομάδα και δίνει τη δυνατότητα στα μέλη του να επεξεργαστούν αυτά που θέλουν να μοιραστούν.
Και σε τι υστερεί;
Όπως είναι φυσικό όμως και στις διαδικτυακές ομάδες δεν απουσιάζουν τα μειονεκτήματα. Αρχικά, εφόσον η αλληλεπίδραση βασίζεται μόνο στη γραπτή επικοινωνία και απουσιάζει το λεκτικό κομμάτι, χάνονται αρκετά χρήσιμα στοιχεία που θα μπορούσε να έχει ο θεραπευτής από τη μη λεκτική επικοινωνία και ακόμα περιορίζεται η μετάδοση της συγκινησιακής κατάστασης. Για τη διευκόλυνση της συναισθηματικής έκφρασης η Pollock (2006) προτείνει τη χρήση εικονιδίων (emoticons) ως βοηθητικά εργαλεία, ενώ ο Alleman (2002) τη χρήση των κεφαλαίων γραμμάτων και την αλλαγή χρώματος των λέξεων για έμφαση (Γιωτάκος, χ.χ). Μία άλλη ανησυχία που προκύπτει για τις διαδικτυακές ομάδες είναι το θέμα του απορρήτου, το κατά πόσο δηλαδή μία διαδικτυακή πλατφόρμα παρά την ανωνυμία των μελών, μπορεί επί της ουσίας να διασφαλίσει το απόρρητο. Επιπροσθέτως, στη γραπτή επικοινωνία υπάρχουν πιο πολλές πιθανότητες οι ιστορίες να είναι πλαστές ή τα μέλη να παραποιούν την ταυτότητα τους, γεγονός το οποίο δεν μπορεί να ελεγχθεί. Τέλος, όπως όλες οι ομάδες έτσι και οι διαδικτυακές ομάδες αυτοβοήθειας είναι ευάλωτες στην αντι- ομαδική συμπεριφορά και στις λοιπές δυσκολίες που μπορεί να προκύψουν σε μία ομάδα.
Μελέτη με 103 συμμετέχοντες σε ασύγχρονη διαδικτυακή υποστηρικτική ομάδα ομοτίμων για διαταραχή διάθεσης έδειξε ότι περίπου το 80% των συμμετεχόντων μετά τη συμμετοχή τους στην ομάδα, προχώρησε στην πρόσωπο με πρόσωπο φροντίδα, χρησιμοποιώντας τη διαδικτυακή ομάδα ως ένα υποστηρικτικό μέσο και όχι ως ένα υποκατάστατο της επαγγελματικής φροντίδας (Yalom, 2006).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα διαδικτυακού ομαδικού προγράμματος είναι το CHESS (Comprehensive Health Enhancement Support System: Ολοκληρωμένο Υποστηρικτικό Σύστημα Βελτίωσης της Υγείας) του Πανεπιστημίου της Wisconsin που παρέχει υποστήριξη σε ανθρώπους με AIDS, με καρκίνο και σε όσους φροντίζουν ασθενείς με νόσο Alzheimer. Τα οφέλη των συμμετεχόντων σε αυτό το πρόγραμμα φάνηκε μεταξύ άλλων να είναι η βραχύτερη νοσηλεία, η καλύτερη επικοινωνία με τους περιθάλποντες και αυξημένη αίσθηση προσωπικής ενδυνάμωσης.
Μία άλλη μελέτη που προέκυψε από την ανάλυση μηνυμάτων που στάλθηκαν σε διαδικτυακές ομάδες για την υποστήριξη γυναικών με καρκίνο του μαστού, έδειξε ότι στις ομάδες που υπήρχε εκπαιδευμένος διαμεσολαβητής οι γυναίκες μπορούσαν να εκφράσουν με μεγαλύτερη ευκολία συναισθήματα δυσφορίας, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση της κατάθλιψης (Yalom, 2006).
Οι απαντήσεις που προέρχονται από συνομηλίκους περιέχουν προσωπικές απόψεις, συμβουλές, πληροφορίες και συναισθηματική υποστήριξη. Μερικές φορές κάποιος μπορεί να προτιμήσει να απευθυνθεί σε κάποιον ομότιμο του, αντί σε κάποιον επαγγελματία σύμβουλο, γιατί αισθάνεται πιο άνετα και τον θεωρεί πιο κοντά του, όμως αυτό δε σημαίνει ότι οι παρεμβάσεις αυτές είναι πάντα ωφέλιμες ή αποτελεσματικές εναλλακτικές στην επαγγελματική βοήθεια.
Για το λόγο αυτό, οι περισσότερες από αυτές τις παρεμβάσεις είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούνται ως πρόσθετες ή τουλάχιστον υπό την ελάχιστη καθοδήγηση κάποιου ειδικού (Medvene, 1992).
Οι έφηβοι συνήθως χρησιμοποιούν το φόρουμ συζητήσεων για να θέσουν ερωτήματα που σχετίζονται με τις ερωτικές σχέσεις και τη σεξουαλική τους ζωή (Suzuki & Calzo, 2004)
Για το 82% των νέων φαίνεται πως είναι πολύ σημαντικός ο παράγοντας της διατήρησης της εμπιστευτικότητας όταν αναζητούν πληροφορίες για θέματα υγείας (Rideout, 2002).
Οι νέοι είναι συχνά απρόθυμοι να αποκαλύψουν προσωπικά προβλήματα στους άλλους και έτσι η ανωνυμία που προσφέρει ένας πίνακας ανακοινώσεων βοηθάει στο να μπορέσουν οι έφηβοι να συζητήσουν εκ του ασφαλούς αρκετά ευαίσθητα ζητήματα (McKenna & Bargh, 2000).
Βιβλιογραφικές Αναφορές
• Alleman, J. R., (2002). Online counseling: The Internet and mental health treatment. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, Vol 39(2), 199-209.
• McKenna, K. Y. A., & Bergh, J. A. (2000). Plan 9 from cyberspace: The implications of the Internet for personality and social psychology. Personality and Social Psychology Review, 4(1), 57 – 75.
• Pollock, S. (2006). Internet counseling and its feasibility for marriage and family counseling. The Family Journal, 14, 65-70.
• Rideout, V. (2002). Generation RX.com. Marketing Health Services, 22(1), 26 – 30.
• Suzuki, L.K., & Calzo, J.P. (2004). The search for peer advice in cyberspace: An examination of online teen bulletin boards about health and sexuality. Applied Developmental Psychology, 25, 685- 698.
• Yalom, I. (2006). Θεραπεία και Πράξη της Ομαδικής Ψυχοθεραπείας. Αθήνα: Άγρα.
• Γιωτάκος, Ο. (χ.χ). Διαδικτυακή συμβουλευτική: επεξήγηση και δεοντολογικοί τρόποι εφαρμογής. Διαθέσιμο στο http://www.psychologynow.gr/psyhotherapeia/diadiktyaki-symvoyleytiki-epexigisi-kai-deontologikoi-tropoi-efarmogis-toy-oresti
