Μάνος Κατράκης ως Οιδίπους και Γκίκας Μπινιάρης ως Τειρεσίας
Μάνος Κατράκης ως Οιδίπους και Γκίκας Μπινιάρης ως Τειρεσίας

Οι αισθήσεις του λόγου

Όταν διαβάζει κανείς ή όταν συζητά, τι σχέση έχει με το κείμενο; Τι βλέπει όταν κοιτά εκεί; Λέξεις που (προσ)περνούν ή μπορεί να ψηλαφίσει τον λόγο για να τον αφουγκραστεί; Ο λόγος, με τον ρυθμό του, είναι παλμός. Είναι μία αίσθηση από μόνος του. «Αλίμονο, τι φοβερό είναι η γνώση όταν δεν ωφελεί σε όποιον την έχει». Αυτή είναι η πρώτη φράση του Τειρεσία στον «Οιδίποδα Τύραννο» στη μετάφραση του Ιωάννη Γρυπάρη. Η αίσθηση αυτής της σκηνής είναι από τις πιο χαρακτηριστικές στην παράσταση που κινηματογραφήθηκε το 1974 με ανυπέρβλητο Οιδίποδα τον τεράστιο Μάνο Κατράκη και εξαίρετο Τειρεσία τον επίσης σπουδαίο Γκίκα Μπινιάρη. Ο Σοφοκλής άντλησε το θέμα από τα χαμένα έπη του Θηβαϊκού Κύκλου, όπως και στον «Οιδίποδα επί Κολωνώ» και στην «Αντιγόνη». Ο Ευριπίδης στις «Φοίνισσες» προσέγγισε δραματουργικά το ίδιο υλικό με τη δική του, εντελώς διαφορετική από του Σοφοκλή, σύλληψη και ανάπτυξη. Στην αρχή του έργου, η Θήβα μαστίζεται από λοιμό. Ο Οιδίπους, με ενδιαφέρον για τον λαό του, ψάχνει τη ρίζα του κακού ως καλός βασιλιάς της πόλης. Άλλωστε, είχε γίνει βασιλιάς της όταν την ελευθέρωσε από την κατάρα της Σφίγγας που θανάτωνε κάθε περαστικό που δεν μπορούσε να λύσει το αίνιγμά της: «Ποιο ον στέκεται το πρωί στα τέσσερα, το μεσημέρι στα δύο και το βράδυ στα τρία;». Ο Οιδίπους της απάντησε: «Ο άνθρωπος, που το ξημέρωμα της ζωής του κινείται στα τέσσερα, το βράδυ της ζωής του στα τρία, με τη βοήθεια μπαστουνιού, ενώ στο μεσοδιάστημα (μεσημέρι) της ζωής κινείται με σιγουριά στα δύο». Παρεμπιπτόντως, ο Οιδίπους ήξερε την απάντηση από οιωνό. Τώρα, όμως, η πόλη βασανίζεται από νέο θανατικό. Ο Κρέων, αδελφός της γυναίκας του Οιδίποδα Ιοκάστης και χήρας του προηγούμενου βασιλιά της Θήβας Λαΐου, επιστρέφει από το μαντείο του Απόλλωνα στους Δελφούς με την απάντηση πως η λύση θα δοθεί με το να βρεθεί και να τιμωρηθεί αυτός που σκότωσε τον Λάιο.

Οι σοφοί και ο φονιάς

Ο Χορός της τραγωδίας στον «Οιδίποδα Τύραννο» είναι οι γέροντες της πόλης, οι σοφοί της Θήβας που επισημαίνουν στον Οιδίποδα ότι εφόσον ο Φοίβος (Απόλλων) έδωσε την οδηγία της θείας βούλησης, θα μπορούσε και να υποδείξει τον άγνωστο ένοχο. Έτσι, συστήνουν στον Οιδίποδα να ζητήσει και τη γνώμη του Τειρεσία, που ο Οιδίπους είχε ήδη στείλει για να τον καλέσουν. Ο μάντης Τειρεσίας, που είναι τυφλός, έρχεται με δυσφορία για όσα πρέπει να αποκαλύψει. Φονιάς του Λαΐου είναι ο Οιδίπους. Η προφητεία ότι, για πληρωμή αμαρτίας του, ο Λάιος θα σκοτωνόταν από τον γιο του, τον έκανε να δώσει το νεογέννητο παιδί σε έναν δούλο του για να το σκοτώσει. Ο δούλος λυπήθηκε το παιδί και καθώς βοσκούσε τα κοπάδια του Λαΐου στον Κιθαιρώνα, το άφησε και σώθηκε από έναν βοσκό με την προοπτική να το μεγαλώσει ως δικό του γιο. Με τη σειρά του, ο βοσκός έδωσε το βρέφος στον δικό του βασιλιά της Κορίνθου Πόλυβο που δεν είχε παιδιά ελευθερώνοντάς το από τα δεσμά των τρυπημένων του αστραγάλων που του έδωσαν και το όνομά του: Οιδίπους (οίδημα = πρήξιμο + πους = πόδι). Μεγαλώνοντας ο Οιδίπους, άκουσε σε ένα συμπόσιο από κάποιον μεθυσμένο ότι δεν είναι βιολογικός γιος του Πολύβου. Ο Πόλυβος προσπάθησε να τον καθησυχάσει μιλώντας για ψέμα και ασέβεια αλλά ο ανήσυχος Οιδίπους πηγαίνει στο μαντείο των Δελφών, από όπου η Πυθία τον διώχνει με την προφητεία ότι θα σκοτώσει τον πατέρα του και θα παντρευτεί τη μητέρα του. Για να αποφύγει αυτό το ενδεχόμενο ριζικό, ο Οιδίπους δεν επιστρέφει στην Κόρινθο. Σε ένα τρίστρατο λογομαχεί με έναν γέρο που είναι σε άμαξα με τη συνοδεία του, ο οποίος τον χτυπά με το μαστίγιο στο κεφάλι. Ο Οιδίπους, πάνω στην οργή του, τους σκοτώνει όλους. Έτσι, ο γέρος Λάιος πέφτει νεκρός.

Η ύβρη του Οιδίποδα

Στην αρχή της συνάντησής του με τον Οιδίποδα, ο Τειρεσίας διστάζει να μιλήσει. Ο ανθρώπινος συναισθηματικός παράγοντας τείνει, έστω προς στιγμήν, να εμποδίσει το χρέος του Τειρεσία ως μάντη. Αυτός, όμως, ο δισταγμός του ταράζει και οργίζει τον Οιδίποδα που τον πιέζει να μιλήσει. Όταν, με βαριά καρδιά, ο Τειρεσίας αποκαλύπτει ότι αυτός ο ίδιος που ρωτά για το ποιος είναι ο φονιάς του Λαΐου και αιτία των δεινών της πόλης είναι και η απάντηση στην ερώτηση, ο Οιδίπους γίνεται έξαλλος. Ο Τειρεσίας του επισημαίνει πως δεν βλέπει σε τι κακό είναι μέσα και (αφήνοντάς τον να το συμπεράνει χωρίς να του το πει) γι’ αυτό και αντιδρά έτσι. Ο Οιδίπους βλέπει μόνο την πιθανότητα να χάσει την εξουσία του από υπονόμευση του Κρέοντα μέσω και του Τειρεσία. Ρωτά τον μάντη εάν νομίζει πως θα μείνει για πάντα ατιμώρητος εάν μιλά έτσι. Ο Τειρεσίας απαντά: «Ναι, εάν τουλάχιστον έχει κάποια δύναμη η αλήθεια» και ο Οιδίπους λέει: «Και βέβαια έχει, μα όχι για σένα, που είσαι τυφλός και στα αυτιά και στον νου και στα μάτια». Στο πρωτότυπο κείμενο η ποιητική του παλλόμενου λόγου είναι καταλυτική (και) με τη συνταρακτική (αντ)ήχηση του ταυ: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ. Ο Τειρεσίας απαντά άμεσα: «Άθλιος και εσύ μ’ αυτά που με ονειδίζεις, που όλοι για σένα θα τα λένε σε λίγο» (Ονειδίζω = κοροϊδεύω κάποιον γελοιοποιώντας τον και καθιστώντας τον όνειδος. Όνειδος = μομφή, ψόγος, επιτίμηση, επίπληξη, ό,τι προκαλεί ντροπή ή γενικότερα μια ντροπιαστική κατάσταση). Η ύβρη του Οιδίποδα με αυτή του τη φράση σηματοδοτεί και την τραγωδία του. Μέχρι πριν από μία στιγμή δεν ήταν σε θέση να δει τι είχε κάνει. Τώρα που του προσφέρεται η ευκαιρία ακούγοντας την αλήθεια (α + λήθη), αντί να συγκλονιστεί σωπαίνοντας για να ακούσει, (αντ)αποκρίνεται με αδιανόητη ασέβεια καθώς προσβάλει τον Τειρεσία χρησιμοποιώντας μάλιστα και τη φυσική του κατάσταση ως μεταφορική έκφραση.

Η γνώση του Τειρεσία

Παρεμπιπτόντως, ένας φίλος μου, που είναι τυφλός, βλέπει πολλά περισσότερα από αρκετούς που ξέρω. Μεταξύ άλλων σε συζητήσεις μας, λίγες μου λέξεις αρκούν για να σχηματίσει την ευρύτερη εικόνα καλύτερα και από μένα. Η πρώτη φράση του Χορού για τον Τειρεσία προτείνοντας στον Οιδίποδα να ζητήσει τη βοήθειά του, είναι πλήρης στην περιγραφή του: «Ξέρω έναν βασιλιά, που σαν τον Φοίβο τον βασιλιά και αυτός έξοχα βλέπει, τον μάντη Τειρεσία, που εάν τον ρωτούσε κανείς γι’ αυτά, ξάστερα θα τα μάθει». Συνεπώς, ακόμη και κανένας θεατής να μην έχει καμία προηγούμενη πληροφορία για τον Τειρεσία, αμέσως αντιλαμβάνεται περί τίνος πρόκειται. Ο Τειρεσίας είναι σεβάσμιος από όλους (όπως, φυσικά, αναφέρεται και σε άλλο σημείο του έργου) ως ισάξιος, μάλιστα, του Απόλλωνα στη διαύγειά του ως φορέας πνευματικής καθοδήγησης. Ένας εκφραστής της γνώσης με ιερή υπόσταση για την ίδια την υπόσταση του ανθρώπου, γεγονός θεμελιώδες για την κοινωνία και ως εκ τούτου –πολιτι(σμι)κά– για την οντότητα της πόλης. Ο Τειρεσίας αποσαφηνίζει στον Οιδίποδα πως η σημερινή μέρα θα του δώσει γέννηση και θάνατο.

Όμηρος, Αίσωπος και η σοφία του Αμενεμόπη

Μεταξύ άλλων, στην αρχαία Ελλάδα, ο Όμηρος ήταν τυφλός και ο Αίσωπος είχε νανισμό. Συνειρμικά μου ήρθε και ένα απόσπασμα από τις «Διδαχές του Αμενεμόπη, γιου του Κανάχτ», ένα εμβληματικό λογοτέχνημα από την αρχαία Αίγυπτο που θεωρείται ευρέως ως απαύγασμα σοφίας και το οποίο προφανώς γράφτηκε σε μία περίοδο παρακμής ηθών καθώς επισημαίνει και (για) συμπεριφορές ως προς ανθρώπους (με φυσική κατάσταση ανάλογη με εκείνων στους οποίους αναφέρεται ο Αμενεμόπης στο ακόλουθο απόσπασμα που θυμήθηκα), που σε προηγούμενες εποχές ευημερίας είχαν και πολλά αξιώματα:

Μην εμπαίξεις άνθρωπο τυφλό ούτε να πειράξεις νάνο,
Μήτε να παρέμβεις στην κατάσταση αναπήρου·
Μη χλευάσεις άνθρωπο που είναι στο χέρι του Θεού,
Ούτε να του θυμώσεις εάν σφάλλει.

Ο άνθρωπος είναι πηλός και άχυρο,
Και αγγειοπλάστης του ο Θεός·
Ανατρέπει και χτίζει ολημερίς,
Χίλιους κάνει φτωχούς εάν Αυτός το επιθυμεί.
Χίλιους αλλάζει σε ερευνητές,
Όταν Αυτός είναι στην ώρα Του της ζωής.
Πόσο καλότυχος όποιος φτάνει στη Δύση,
Όταν βρίσκεται ασφαλής στο χέρι του Θεού.

Ο ήχος της σιωπής

Μετά τον Τειρεσία, όταν το φέρνει η συγκυρία και ο Οιδίπους συναντά ξανά τους βοσκούς που συνδέονται με τη βρεφική του ηλικία, η αλήθεια αποκαλύπτεται και η Ιοκάστη αυτοκτονεί. Ο Οιδίπους τη βρίσκει απαγχονισμένη και μπήγει στα μάτια του αιχμηρά κοσμήματα από το φόρεμά της. Το αίμα γεμίζει το πρόσωπό του (και) ως ανταπόδοση για το αίμα του πατέρα του που χύθηκε από τα ίδια χέρια όπως και τώρα. Ο Οιδίπους συνειδητοποιεί τις συνέπειες των πράξεών του και δη (με αποκορύφωμα) της ύβρεώς του με τη στάση του ως προς τον Τειρεσία. Λέει πως δεν θέλει πια να βλέπει τίποτε από όσα έβλεπε επειδή δεν έβλεπε. Κατανοεί, πλέον, ότι χρειάζεται σκοτάδι για το φως και σιωπή για να ακούσεις. Αρκεί να θέλεις. Και μην ακούσω τίποτε άκυρο τύπου ότι ο Τειρεσίας ήταν μυθικό πρόσωπο ή ότι είχε μία παραπάνω εμπειρία (όσο να πεις το κατιτίς του) επειδή ήταν και καμιά τρακοσαριά ετών ή κάτι τέτοιο. Α, ναι. Ο Δίας του είχε δώσει διάρκεια ζωής εφτά γενεών. Τουτέστιν, στην πορεία του είχε να κάνει (και) με κάμποσους απερίσκεπτους βασιλιάδες. Στην «Αντιγόνη», όπου μετά τον Οιδίποδα ο Κρέων είναι βασιλιάς της Θήβας, ο λόγος του Σοφοκλή στην εμφάνιση του Τειρεσία συνιστά πεμπτουσία συνταρακτικής ποίησης. Στις τελευταίες του φράσεις προτού φύγει από τη σκηνή, ο Τειρεσίας προφητεύει στον Οιδίποδα ότι αντί για πλούσιος (που ήταν μέχρι τώρα) θα παραδέρνει φτωχός στα ξένα. Πριν από την αναμενόμενη εξορία του από τη Θήβα με την επακόλουθη φτώχεια και ταπείνωση, ο Οιδίπους επιλέγει να αφαιρέσει τα μάτια του για να δει.

Έλεν Κέλερ

Η Αμερικανίδα Έλεν Κέλερ ήρθε στον επίγειο κόσμο στις 27 Ιουνίου 1880 και τον άφησε στη 1 Ιουνίου 1968. Μεταφέρω εδώ μόλις ελάχιστα ενδεικτικά από σημεία του λόγου της: «Μετά τόσα χρόνια εμπειρίας μπορώ να σας πω πως, το να περπατάς με έναν φίλο στο σκοτάδι είναι καλύτερο από το να περπατάς μόνος στο φως. Η ζωή απλά είναι μια τολμηρή περιπέτεια γιατί εάν δεν έχει περιπέτεια τότε δεν είναι τίποτε άλλο. Λίγη θέληση χρειάζεται και θετική σκέψη. Κανένας απαισιόδοξος δεν ανακάλυψε ποτέ το μυστικό των αστεριών ούτε ταξίδεψε ποτέ σε μια άγνωστη γη. Όταν μία πόρτα στην ευτυχία κλείνει, ανοίγει μία άλλη, αλλά πιο συχνά κοιτάμε την κλεισμένη πόρτα και δεν βλέπουμε αυτήν που έχει ανοίξει για εμάς». Εδώ, η αναφορά μου στην Κέλερ είναι τόσο σύντομη –τουλάχιστον επί της παρούσης– επειδή, αν μη τι άλλο, θα χρειάζονταν αναρίθμητες σελίδες για την προσωπικότητα και το πολυσχιδές έργο της, που ούτως ή άλλως υπάρχουν και από τα βιβλία της. Και για όποιον π.χ. δεν την έχει ακουστά, αναφέρω επίσης ότι η Έλεν Κέλερ ήταν τυφλοκωφή.

Διαβάστε επίσης:

Μοναδικό και κανονικό

Σχετικά με τον συντάκτη

Μιχάλης Ταμπούκας
Ηθοποιός, Σκηνοθέτης, Αρθρογράφος

3 comments on “«Οιδίπους Τύραννος» και σημειώσεις περί οράσεως και ακοής

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο