Το παρόν άρθρο αποτελεί μία προσπάθεια αποτύπωσης του έργου των Κοινωνικών Λειτουργών της Εκπαίδευσης, όπως προκύπτει από προσωπική μελέτη βιβλιογραφιών, νομοθεσιών και εφαρμογών αυτών κατά την άσκηση του επαγγέλματος από τη συντάκτρια. Στην ανάλυση συμπεριλαμβάνονται και στοιχεία που προέκυψαν από συνδιαλλαγές με άλλους επαγγελματίες κοινωνικούς λειτουργούς της εκπαίδευσης, όπως αυτά είχαν αναδυθεί σε διάφορα focus group, συνδικαλιστικής πρωτοβουλίας (ΠΟΣΕΕΠΕΑ, ΙΜΕΓΕΕ, ΣΕΕΠΕΑ Αττικής και ΣΚΛΕ επιτροπή Παιδείας), με σκοπό την ανταλλαγή οπτικών, εμπειριών και γνώσεων, αλλά και δράσεων για τη βελτίωση και την ενίσχυση του έργου των Κοινωνικών Λειτουργών της Εκπαίδευσης.
Ορισμός για το επάγγελμα του Κοινωνικού Λειτουργού
Αρχικά είναι δόκιμο να δοθεί ο ορισμός της εν λόγω επιστήμης και εφαρμοσμένου επαγγέλματος, ώστε να γίνουν κατανοητά τα όσα περιγραφούν παρακάτω. Η κοινωνική εργασία είναι το εφαρμοσμένο επάγγελμα αλλά και το ακαδημαϊκό πεδίο που προωθεί την κοινωνική αλλαγή και ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή και την ενδυνάμωση ατόμων, ομάδων και κοινοτήτων. Οι κοινωνικοί λειτουργοί συνδέουν ανθρώπους και δομές για να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις της ζωής, αλλά και για συμβάλλουν στην ενίσχυση της ευημερία τους (IFSW, 2014).
Σύμφωνα με τα καθήκοντα των Κοινωνικών λειτουργών στην εκπαίδευση, ο/η Κοινωνικός Λειτουργός έχει αρμοδιότητα για θέματα προαγωγής της ψυχοκοινωνικής και γνωστικής ανάπτυξης των μαθητών/τριών με βάση τις αρχές των ίσων δικαιωμάτων και ευκαιριών στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Είναι η ειδικότητα που εστιάζει ιδιαίτερα: α) σε κοινωνικούς, οικονομικούς, πολιτισμικούς, περιβαλλοντικούς και οικογενειακούς παράγοντες που εμποδίζουν την πρόσβαση των μαθητών/τριών στο σχολείο, επηρεάζοντας την ομαλή σχολική φοίτηση, τη μελέτη στο σπίτι, τη συμμετοχή στη μάθηση και τη σχολική επίδοση, β) σε παράγοντες του οικογενειακού περιβάλλοντος και της κοινωνικής ζωής που οδηγούν σε περιθωριοποίηση και αποκλεισμό στη συμμετοχή σε κοινωνικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες που συνάδουν με τα δικαιώματα του παιδιού και γ) στη διαμόρφωση ενός εξωσχολικού περιβάλλοντος της κοινότητας των μαθητών/τριών, με σκοπό την ανάδειξη της ανάγκης κάλυψης της φροντίδας και προστασίας των παιδιών, με βάση τις αρχές της παιδαγωγικής της ένταξης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και κοινωνικής αλληλεγγύης.
Ο/η Κοινωνικός/η λειτουργός αρχικά ενημερώνει τους γονείς/κηδεμόνες για το έργο και τους στόχους του εκπαιδευτικού πλαισίου που υπηρετεί και στη συνέχεια αντλεί πληροφορίες από αυτούς και επικοινωνεί μαζί με τα μέλη της διεπιστημονικής ομάδας, καθώς και συχνά με τον ίδιο τον/την μαθητή/τρια, με σκοπό, αφενός, την κατάρτιση του κοινωνικού, οικογενειακού και ατομικού ιστορικού του/της μαθητή/τριας, αφετέρου, για το συ-σχεδιασμό των αναγκαίων παρεμβάσεων υποστήριξης των μαθητών/τριών και των οικογενειών τους.
Το κοινωνικό ιστορικό
Το κοινωνικό ιστορικό το οποίο αποτελεί βασικό εργαλείο διερεύνησης προσαρμόζεται από τον/την επαγγελματία ανάλογα σύμφωνα με το αίτημα, τις δυνάμεις, αδυναμίες και ανάγκες των μαθητών, των οικογενειών, των σχολικών μονάδων, το είδος των δυσκολιών, αλλά και των πιθανών φραγμών στη μάθηση. Ειδικότερα σε γενικές γραμμές στους άξονες διερευνώνται: α) το αναπτυξιακό και ιατρικό ιστορικό του παιδιού (ορόσημα, ζητήματα στη σωματική και ψυχική υγεία, στην αυτοεξυπηρέτηση και τις δεξιότητες καθημερινής ζωής, στις κοινωνικές δεξιότητες, στη στοματοδομή, μυοσκελετικά, στην κινητικότητα, στην ισορροπία – συνεργασίες για την ανίχνευση και αποκατάσταση των ζητημάτων κλπ), β) κοινωνικομορφωτικά και πολιτισμικά στοιχεία, εργασία, γ) παράγοντες κινδύνου στην οικογένεια/ σοβαρά γεγονότα ζωής (διαζύγιο, μονογονεϊκές οικογένειες, ανεργία, οικονομική δυσχέρεια, χρήση ουσιών, μετανάστευση και συνθήκες μετανάστευσης…), δ) ενδοοικογενειακές σχέσεις-δυναμική οικογένειας, ε) το υποστηρικτικό δίκτυο της οικογένειας- κοινωνικά δίκτυα (σύζυγος/σύντροφος, ευρύτερη οικογένεια, φίλοι, δικτύωση στην κοινότητα), στ΄) την υγεία των γονέων και κληρονομικότητα (σωματική και ψυχική), ζ) ιστορικό παραπτωματικής/εναντιωματικής συμπεριφοράς, η) ανησυχίες των γονέων σχετικά με την επάρκειά τους, θ) ανησυχίες των γονέων σχετικά με την ανάπτυξη και τη συμπεριφορά του παιδιού τους, ι) επιδιώξεις – στόχοι παιδιών και γονέων.
Επιπλέον του κοινωνικού ιστορικού, οι κοινωνικοί λειτουργοί αξιοποιούν στοιχεία από τη διασύνδεση με άλλα σχολεία, υπηρεσίες – φορείς κ.α. (θεσμικούς και μη) που εμπλέκονται στη ζωή του παιδιού και της οικογένειας, όπως πολλές φορές γίνεται χρήση συστηματικής παρατήρησης στο σχολείο και κατ’ οίκον επισκέψεων, ποιοτικά εργαλεία τα οποία είναι βοηθητικά προκειμένου να εντοπιστούν παράγοντες του οικογενειακού περιβάλλοντος και της κοινωνικής ζωής που οδηγούν, σε περιθωριοποίηση και αποκλεισμό και είναι βοηθητικά στη διεπιστημονική διεργασία και στην περαιτέρω υποστήριξη των μαθητών, των οικογενειών και των σχολικών μονάδων.
Εργαλεία των Κοινωνικών Λειτουργών
Από τη μέχρι τώρα εργασία και εμπειρία των Κοινωνικών Λειτουργών στα ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ. αξιοποιείται το Achenbach (απαντάται σε παιδιά και εφήβους). Το εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από κοινωνικούς λειτουργούς, μόνο με την κατάλληλη επιμόρφωση και εκπαίδευση, ωστόσο συνήθως χρησιμοποιείται σε συνεργασία με τους ψυχολόγους. Το εν λόγο εργαλείο αξιολογεί τις ικανότητες της προσαρμοστικής λειτουργικότητας και των προβλημάτων συμπεριφοράς και συναισθήματος ατόμων διάφορων ηλικιών με έγκυρο και εύκολο τρόπο. Ειδικά η συλλογή πληροφοριών από πολλαπλές πηγές καθώς δίνει τη δυνατότητα να ληφθούν πληροφορίες από τα ίδια τα παιδιά, τους γονείς, αλλά και τους εκπαιδευτικούς του.
Άλλα εργαλεία που αξιοποιούνται κατά καιρούς από κοινωνικούς λειτουργούς και των ΚΕ.Δ.Α.Σ.Υ. αλλά και αυτών που υπηρετούν σε σχολεία, Ειδικής και Γενικής Αγωγής, είναι το γενεόγραμμα, το ιχνογράφημα (αυτά τα δύο αξιοποιούνται κι από ψυχολόγους), το κοινωνιόγραμμα της τάξης, ο χάρτης δικτύου υποστήριξης – οικολογικός χάρτης, το όργανο «παιδί- στο περιβάλλον του» (child-PIE), το όργανο δυνατοτήτων και δυσκολιών (Strengths and difficulties Questionnaire – SDQ), και τo όργανο ROPES (Resources, Opportunities, Possibilities, Exceptions and Solutions) για τον προσδιορισμό των δυνατών σημείων (Πόροι, ευκαιρίες, δυνατότητες, Εξαιρέσεις και Λύσεις). Ακόμη, όσον αφορά την εκτίμηση δυσκολιών σε επίπεδο Σχολικών Κοινοτήτων, χρησιμοποιείται συχνά η SWOT ανάλυση (Strengths, Weaknesses, Opportunities & Threats Analysis) όπου εκτιμά τις δυνάμεις, αδυναμίες, ευκαιρίες και προκλήσεις για την κοινωνική και ακαδημαϊκή ευημερία και προσβασιμότητα όλων των μαθητών/μαθητριών, καθώς και η μέθοδος S.M.A.R.T. για τους στόχους βελτίωσης. Οι «έξυπνοι στόχοι», σύμφωνα με το ακρωνύμιο, πρέπει να είναι S= Specific (συγκεκριμένοι), M= Measurable (μετρήσιμοι), A= Achievable (επιτεύξιμοι), R= Relevant (σχετικοί) και T= Time bound (Χρονικά οριοθετημένοι).
Οδηγός για Κοινωνικούς Λειτουργούς στην Εκπαίδευση
Εκτιμάται πως εκτός των παραπάνω αξιολογικών εργαλείων θα έπρεπε να συμπεριλαμβάνονται και εργαλεία σχετικά με την ανίχνευση και τον εντοπισμό οικογενειακής παραμέλησης ή κακοποίησης, όμοια με αυτά δημιουργήθηκαν για τις Ομάδες Προστασίας Ανηλίκων (ΟΠΑ) των Δήμων από το EKKA, το Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού και τον ΣΚΛΕ. Συνεπώς, αποτελεί αναγκαιότητα η δημιουργία εξειδικευμένου εργαλείου, καθώς έχει επισημανθεί από πολλούς η έλλειψή του. Στη βάση αυτής της έλλειψης δημιουργήθηκε ύστερα από πρωτοβουλία των κοινωνικών λειτουργών Κολλινιάτη Κυριακή, Κορτομανίτη Παναγιώτα, Μουλού Θεοδώρα και Χατζηδρόσου Δέσποινα, ο Οδηγός για Κοινωνικούς Λειτουργούς στην Εκπαίδευση: Κακοποίηση/Παραμέληση Ανηλίκων: Εκτίμηση Παραγόντων Επικινδυνότητας & Παρέμβαση. Για την υλοποίηση του έργου καθοριστική ήταν η συνεργασία με κοινωνικούς/-ές λειτουργούς που εργάζονται σε κοινωνικές υπηρεσίες, εκπαιδευτικές δομές και άλλους φορείς. Μέσα από αυτή τη συνεργασία προέκυψε και η χαρτογράφηση, τόσο των δομών στις περιοχές ευθύνης των ΚΕΔΑΣΥ Πειραιά και Δυτικής Αττικής, όσο και φορέων εθνικής εμβέλειας, η οποία περιέχεται στον οδηγό. Η χαρτογράφηση υπηρεσιών των Δυτικής Αττικής πραγματοποιήθηκε από τη συνάδελφο, Παναγιώτα – Δήμητρα Φαλιέρου. Η χαρτογράφηση υπηρεσιών είναι πολύ σημαντική ενέργεια για τους Κοινωνικούς Λειτουργούς, καθώς πολλές φορές οι παραπομπές είναι απαραίτητες για την υποστήριξη των ωφελούμενων, όχι μόνο στις περιπτώσεις Κακοποίησης/Παραμέλησης, αλλά και στην αντιμετώπιση όλων των ζητημάτων που μπορεί να αντιμετωπίζει ένα παιδί, μια οικογένεια, συστημικά.
Ο/η Κοινωνικός/ή Λειτουργός, για την αξιοποίηση των πληροφοριών και τη συστηματοποίηση των ενεργειών, συνεργάζεται με τα υπόλοιπα μέλη της διεπιστημονικής ομάδας του χώρου που εργάζεται και συμβάλει στη δημιουργία προσαρμοσμένων εξατομικευμένων ή ομαδικών προγραμμάτων πρόληψης, ψυχοκοινωνικής υποστήριξης καθώς και έγκαιρης εκπαιδευτικής παρέμβασης. Είναι το μέλος της ομάδας που συχνά συντονίζει τις περισσότερες διεργασίες και συνεδριάσεις για την έκδοση των αξιολογικών εκθέσεων και των αξόνων Ε.Π.Ε. των μαθητών/τριων, ενώ παράλληλα αναλαμβάνει την επικοινωνία με τις υπηρεσίες και τους φορείς (π.χ. Κέντρα Ψυχικής Υγείας, δήμους, εισαγγελία, κ.α.). Ακόμη, σε συνεργασία με τα υπόλοιπα μέλη της διεπιστημονικής ομάδας, ανάλογα το ζήτημα (π.χ. με τον σχολικό ψυχολόγο, το σχολικό νοσηλευτή, την εξειδικευμένη ειδικότητα ΠΕ31 που υποστηρίζουν άτομα με αναπηρία στην όραση ή την ακοή, κ.α.), σχεδιάζει και υλοποιεί συμβουλευτικές παρεμβάσεις και στοχευμένες δράσεις ενδυνάμωσης συγκεκριμένων μελών ή ομάδων της μαθητικής κοινότητας.
Αναφορικά με τις υποδείξεις και δράσεις που αφορούν τη βελτίωση των περιβαλλοντικών συνθηκών των οικογενειών και τις κατάλληλες ενέργειες και διασυνδέσεις με αρμόδιους φορείς για το σκοπό αυτό, την ενίσχυση των γονεϊκών δεξιοτήτων, το σχεδιασμό στρατηγικών διαχείρισης ψυχοσυναισθηματικών αναγκών του/της μαθητή/τριας, τη διαμόρφωση θετικής στάσης μαθητών/τριων και οικογενειών για τον σχολικό θεσμό, καθώς και της αντιμετώπισης καταστάσεων κρίσης σε επίπεδο οικογένειας, αλλά και σχολικών κοινοτήτων, κατέχει καίριο ρόλο.
Εν κατακλείδι, οι κοινωνικοί λειτουργοί στην εκπαίδευση λειτουργούν ως ένα απαραίτητο «γρανάζι» στις κινήσεις υποστήριξης των εκπαιδευτικών κοινοτήτων, ωστόσο, πολλές φορές, η ατομική τους εργασία και μόνο δεν αρκεί.
Είναι αναγκαίο να μπορούν να δρουν δουλεύοντας διεπιστημονικά και διασυνδετικά, και με συνδιαμόρφωση κοινών στοχοθεσιών με το εκπαιδευτικό, ειδικό εκπαιδευτικό και ειδικό βοηθητικό προσωπικό, προκειμένου για την αποτελεσματικότερη υποστήριξη των μαθητών/-τριών.
Το πιο ολοκληρωμενο αρθρο που εξηγει το ρολο μας! Μπραβο Δεσποινα