Σχήμα κρανίου ατόμου που είναι σαν βάζο που από πάνω του βγαίνουν διάφορα λουλούδια.

10η Οκτωβρίου Ημέρα Ψυχικής Υγείας

Βάζοντάς μας για τα καλά στο φθινόπωρο, ο Οκτώβριος μας δίνει αρκετές ευκαιρίες να αναλογιστούμε πώς στεκόμαστε απέναντι στην ψυχική μας υγεία: η πρώτη του μήνα έχει οριστεί ως Ευρωπαϊκή Ημέρα για την Κατάθλιψη, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο η 10η Οκτωβρίου αποτελεί Ημέρα Ψυχικής Υγείας τα τελευταία 31 έτη. Ας αδράξουμε αυτές τις αφορμές για να μιλήσουμε ανοιχτά για ζητήματα που ακόμα δυστυχώς δεν έχουν αποστιγματιστεί πλήρως, παρά την πρόοδο των τελευταίων ετών.

Η ψυχική μας υγεία αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ευζωίας μας, που επιδρά και αλληλεπιδρά στη σωματική υγεία. Είμαστε πολλά παραπάνω από το σώμα μας, και οι οργανικές καταστάσεις σχετίζονται —σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα την προσέγγιση— και με τον ψυχισμό μας. Παρά τη σημασία της ψυχικής υγείας, ακόμα σήμερα απέχουμε πολύ από το να μιλάμε για παγκόσμια ευαισθητοποιημένες κοινωνίες γύρω από ζητήματα πρόληψης, διάγνωσης και θεραπείας ψυχικών διαταραχών. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, στην πρόσφατα δημοσιευμένη Έκθεση για την Παγκόσμια Ψυχική Υγεία, ανασκοπώντας τα σύγχρονα δεδομένα, διαπιστώνει ορισμένες βελτιώσεις σε επίπεδο λήψης πολιτικών και ενημερότητας από την τελευταία αντίστοιχη έκθεση προ εικοσαετίας. Ωστόσο, κρούει επίσης τον κώδωνα για το ότι το μεγαλύτερο μέρος του δρόμου παραμένει μπροστά μας.

Σχεδόν 1 δισεκατομμύριο είναι παγκοσμίως οι άνθρωποι με διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή (1 στους 8), και σήμερα οι περισσότεροι εξ αυτών δεν λαμβάνουν —αν λαμβάνουν— την καλύτερη δυνατή φροντίδα. Η ανεπάρκεια των διαθέσιμων υπηρεσιών, η έλλειψη διαθεσιμότητας των ήδη υπαρχόντων, το υψηλό κόστος και η απουσία προσβασιμότητας είναι οι πιο βασικοί λόγοι για τις τεράστιες ελλείψεις στη φροντίδα ψυχικής υγείας. Φυσικά, ισχυρό παραμένει και το στίγμα, ειδικά στις αναπτυσσόμενες χώρες και την επαρχία, το οποίο αποτρέπει πολλούς ανθρώπους να απευθυνθούν σε ειδικό ή ακόμα και να συζητήσουν με το περιβάλλον τους τυχόν ψυχικές τους δυσκολίες.

Ο κόσμος μας σε κρίση ψυχικής υγείας

Η φυσιογνωμία του σύγχρονου κόσμου, παρά τις προόδους που αυτός σημειώνει σε διάφορους τομείς, χαρακτηρίζεται επίσης από πολλαπλά επιβαρυντικούς για την ψυχική υγεία παράγοντες σε παγκόσμια κλίμακα. Οι κρίσεις οικονομικού, υγειονομικού και ανθρωπιστικού χαρακτήρα, η κοινωνική πόλωση, οι μαζικές εκτοπίσεις πληθυσμών, και φυσικά η διαρκώς αυξανόμενη κλιματική κρίση, όχι μόνο επιδρούν ως μεμονωμένοι παράγοντες αλλά βρίσκονται και σε αλληλεπίδραση μεταξύ τους, δημιουργώντας ασύμμετρο αντίκτυπο όπου υπάρχει μεγαλύτερη ευαλωτότητα. Έτσι, οι χώρες με τις μεγαλύτερες οικονομικές ανισότητες και τη μεγαλύτερη πόλωση εντός των κοινωνιών τους τελικά εμφανίζουν και τα υψηλότερα ποσοστά μορφών ψυχοπαθολογίας όπως η σχιζοφρένεια, η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές και η χρήση ουσιών. Χαρακτηριστικά, παρατηρείται ένας φαύλος κύκλος φτώχειας-ψυχικής ασθένειας: η φτώχεια αυξάνει την πιθανότητα εκδήλωσης ψυχικής νόσου και εκείνη με τη σειρά της μπορεί να οδηγήσει προοδευτικά σε αρνητικές συνέπειες όπως η αδυναμία εργασίας. Ως εκ τούτου, επιτείνεται η προϋπάρχουσα οικονομική δυσχέρεια του ατόμου και συνεπακόλουθα επιβαρύνεται περαιτέρω η ψυχική του υγεία.

Σχήμα που απεικονίζει με τη βοήθεια κειμένου και εικονιδίων τον φαύλοκύκλο ψυχικής ασθένειας και φτώχειας. Έξω από τον κύκλο, ξεκινώντας από
κάτω αριστερά με φορά ρολογιού, αναπαρίστανται διαδοχικά: προβλήματα
ψυχικής υγείας χρήση αλκοόλ και ουσιών, ριψοκίνδυνες συμπεριφορές όπως
αυτοτραυματισμοί, ακατάλληλες πρακτικές γονεϊκότητας (κακοποίηση,
παραμέληση), σχολική αποτυχία, ενδοοικογενειακή και διαπροσωπική βία,
μειωμένοι οικονομικοί πόροι (κλείσιμο κύκλου). Εντός του κύκλου
εικονίδια απεικονίζουν άτομα διαφορετικών ηλικιών και φύλων,
εμποδιζόμενα ή μη.
Ο φαύλος κύκλος ψυχικής ασθένειας-φτώχειας. Πηγή: WHO (2022)

Η επίδραση του Covid

Η πρόσφατη πανδημία του COVID19 λειτούργησε καταλυτικά ώστε να ανοίξει σε διεθνή κλίμακα ένας συνεχιζόμενος διάλογος για την ψυχική υγεία, επιβάλλοντας ιδιαίτερα στρεσογόνες συνθήκες επισφάλειας, απομόνωσης και συλλογικού πένθους. Έχοντας πλέον τα πρώτα δεδομένα από τον αντίκτυπο της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, ο ΠΟΥ υπολογίζει ότι εντός του πρώτου χρόνου, τα ποσοστά των μείζονων καταθλιπτικών και των αγχωδών διαταραχών αυξήθηκαν κατά 28% (=53 εκατ. άνθρωποι) και 26% (=76 εκατ. άνθρωποι) αντίστοιχα.

Όπως προαναφέρθηκε, ωστόσο, δεν επηρεάζονται όλοι οι άνθρωποι εξίσου από τις ποικίλες κρίσεις όπως αυτή. Μεταξύ των αξιοσημείωτων παραγόντων ευαλωτότητας είναι, εκτός από τη φτώχεια, και το φύλο: οι γυναίκες εμφάνισαν σε μεγαλύτερα ποσοστά διαταραχές, πιθανώς λόγω της αυξημένης πιθανότητας που διέτρεχαν να επηρεαστούν από τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της πανδημίας. Αξίζει να αναφερθεί ότι η ψυχοπαθολογία τείνει γενικά να εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους ανάλογα το φύλο, όπως γνωρίζουμε από τη βιβλιογραφία. Κατά τη διάρκεια της ζωής τους, οι γυναίκες εμφανίζουν καταθλιπτικές και αγχώδεις διαταραχές σε συχνότητα 50% μεγαλύτερη συγκριτικά με τους άνδρες, οι οποίοι με τη σειρά τους είναι πιο επιρρεπείς στις διαταραχές χρήσης ουσιών.

Επιστρέφοντας όμως στον αντίκτυπο της πανδημίας, και η ηλικία φαίνεται ως σημαντικός ρυθμιστικός παράγοντας, με τα παιδιά και τους εφήβους να αντιμετωπίζουν περισσότερα προβλήματα ψυχικής υγείας εν μέσω αυτής. Αυτό πιθανότατα σχετίζεται και με την πολύμηνη απορρύθμιση που επήλθε στις καθημερινές σχολικές δραστηριότητες και τη συνεπαγόμενη απώλεια ευκαιριών για ανάπτυξη δεξιοτήτων και κοινωνικοποίηση.

Οι άνθρωποι με σοβαρές ψυχικές διαταραχές πεθαίνουν 10-20 χρόνια νωρίτερα από τον μέσο πληθυσμό. Παράλληλα, οι ψυχικές παθήσεις είναι η πιο συχνή αιτία που οδηγεί σε έτη ζωής με αναπηρία (Years Lived with Disability): σε κάθε 6 έτη ζωής με αναπηρία, το 1 οφείλεται στην ύπαρξη ψυχικής διαταραχής.

Προκλήσεις και μελλοντικές κατευθύνσεις

Κι ενώ τα στατιστικά είναι ηχηρά, η ισχυρή πολιτική βούληση για επένδυση στον τομέα της ψυχικής υγείας απουσιάζει. Κατά μέσο όρο, τα κράτη παγκοσμίως ξοδεύουν για την ψυχική υγεία μόλις το 2% του προϋπολογισμού που αφορά την υγεία. Παράλληλα, η πληροφόρηση αλλά και η έρευνα δεν κατανέμονται ισότιμα σε όλες τις πλευρές του κόσμου, αποκλείοντας εκατομμύρια ανθρώπους από τη σχετική γνώση και την πρόσβαση σε υπηρεσίες. Ενδεικτικά, λιγότερο από το 5% των συνολικών ερευνητικών πόρων καταβάλλονται για έρευνα σε αναπτυσσόμενες χώρες.

Δεδομένων των ανεπαρκειών των πόρων, ο ΠΟΥ συστήνει τον προσανατολισμό των παρόχων ψυχικής φροντίδας προς μια λογική κάθετης ισότητας, σύμφωνα με την οποία προτεραιοποιείται η φροντίδα όσων βρίσκονται σε μεγαλύτερη ανάγκη. Έτσι, είναι σημαντικό να δοθεί έμφαση στην αποτελεσματική και ολόπλευρη αντιμετώπιση των σοβαρότερων ψυχικών παθήσεων που μειώνουν δραστικά την ποιότητα ζωής των πάσχοντων ατόμων (π.χ. ψυχωτικές διαταραχές, διπολικές διαταραχές κ.α.).

Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι σημαντικό ρόλο παίζουν τις τελευταίες δεκαετίες οι ομότιμοι (peers), δηλαδή άνθρωποι με προσωπική εμπειρία ψυχικής ασθένειας, στην υποστήριξη των πασχόντων, την καταπολέμηση του στίγματος και την εξάπλωση της πληροφόρησης για τις ψυχικές νόσους. Η ενσωμάτωση των ομοτίμων στις θεσμικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας αποτελεί ένα πολύτιμο συμπληρωματικό όπλο που ευθυγραμμίζεται με την κοινοτική προσέγγιση, ενάντια στην ανεπάρκεια κατάλληλης φροντίδας που σκιαγραφείται παγκοσμίως.

Πηγή: World Health Organization (2022). World Mental Health Report – Transforming mental health for all. Ανακτήθηκε στις 26 Σεπτεμβρίου 2023 από: https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/356119/9789240049338-eng.pdf?sequence=1

Σχετικά με τον συντάκτη

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή