Hθική Aγωγή
Η ανάπτυξη της ηθικής των παιδιών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα θεωρείται πολύ σημαντική και μοιάζει υπόθεση όλης της κοινωνίας, από την οικογένεια έως την εκπαίδευση. Αν αναλογιστούμε όμως τον τρόπο με τον οποίο το εκπαιδευτικό σύστημα πλαισιώνει την ανάπτυξη της ηθικής των παιδιών, θα διαπιστώσουμε ότι δεν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο μάθημα με τίτλο για παράδειγμα «Ηθική», όπως δεν υπήρξε και ποτέ, αλλά πάντα η ηθική διαπαιδαγώγηση εντασσόταν έμμεσα σε άλλα μαθήματα και παιδαγωγικές κατευθύνσεις.
Η ηθική αγωγή είναι συνδεδεμένη με τα μαθήματα των Θρησκευτικών, της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής και πρόσφατα των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων, ενώ σε μεγαλύτερες ηλικίες με τα μαθήματα των Αρχαίων Ελληνικών, των Λογοτεχνικών Κειμένων και των Ομηρικών επών (Οδύσσεια, Ιλιάδα). Στα μαθήματα αυτά δίνεται συχνά ο χώρος να σχολιαστούν συμπεριφορές ηρώων και ηθικά πρότυπα, βέβαια πάντα με τη διακριτική ευχέρεια του εκάστοτε εκπαιδευτικού και του χρόνου και βάθους που επιθυμεί να αφιερώσει σε αυτά.
Ο Lawrence Kohlberg είναι ένας από τους πιο γνωστούς υποστηρικτές της ηθικής ανάπτυξης των παιδιών. Σύμφωνα με τη θεωρία του, τα παιδιά περνούν από διαδοχικά στάδια ηθικής σκέψης, από την απλή υπακοή σε κανόνες έως πιο αφηρημένες και καθολικές ηθικές αρχές. Η συζήτηση ηθικών διλημμάτων (όπως το δίλημμα του Heinz) βοηθά τα παιδιά να προβληματιστούν, να αμφισβητήσουν τις παρούσες αντιλήψεις τους και να προχωρήσουν σε ανώτερα στάδια ηθικής σκέψης.
Σύγχρονοι παιδαγωγοί όπως ο Matthew Lipman υποστηρίζουν ότι η χρήση φιλοσοφικών ερωτημάτων και ηθικών διλημμάτων ενισχύει την κριτική σκέψη, την ενσυναίσθηση και την ικανότητα των παιδιών για ενεργή ακρόαση και επιχειρηματολογία. Επιπλέον, οι ομαδικές συζητήσεις γύρω από ηθικά ζητήματα βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν διαφορετικές οπτικές και να διαμορφώσουν πιο ώριμες ηθικές κρίσεις. Μελέτες έχουν δείξει ότι παιδιά που συμμετέχουν συστηματικά σε προγράμματα ηθικού διαλόγου παρουσιάζουν σημαντική πρόοδο στην ηθική τους συλλογιστική σε σύγκριση με παιδιά που δε συμμετέχουν. Ακρογωνιαίος λίθος φυσικά είναι ο ρόλος του εκπαιδευτικού ως διαμεσολαβητής και υποκινητής του προβληματισμού.
Προϋποθέσεις
Για να είναι ωστόσο αποτελεσματική η χρήση των ηθικών διλημμάτων στην ηθική ανάπτυξη των παιδιών, πρέπει να υπάρχουν και κάποιες προϋποθέσεις. Αρχικά, να είναι ανάλογα με το αναπτυξιακό επίπεδο των παιδιών. Έπειτα, είναι βοηθητικό να εκφωνούμε σύντομα σενάρια με καταστάσεις από την καθημερινή ζωή των παιδιών, να μη δίνουμε εμείς τη «σωστή» ή «λάθος» απάντηση αλλά να δίνουμε χρόνο στα παιδιά για ελεύθερη έκφραση και συζήτηση, καθώς και αιτιολόγηση των απόψεών τους στην ολομέλεια ή και γραπτώς για όσους δεν θέλουν να εκφραστούν προφορικά. Επίσης, η τάξη πρέπει να αποτελεί ένα ασφαλές περιβάλλον για ελεύθερη έκφραση και στοχασμό των παιδιών πάνω σε διάφορα θέματα, με σεβασμό πάντα στα υπόλοιπα μέλη της ομάδας. Τέλος, καλό είναι ο εκπαιδευτικός να συνοψίζει τις διάφορες απόψεις των παιδιών, αποφεύγοντας να τις κρίνει αλλά θέτοντας ανοιχτού τύπου ερωτήσεις για περαιτέρω προβληματισμό. Ας δούμε όμως και στην πράξη κάποια παραδείγματα που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν στην εκπαιδευτική διαδικασία για την ηθική ανάπτυξη των παιδιών. Πιο συγκεκριμένα και ανά ηλικιακή ομάδα δίνονται τα παρακάτω παραδείγματα ηθικών διλημμάτων:
⏺ Για Α΄- Γ΄ τάξεις Δημοτικού
- Το ψέμα του φίλου (Σκοπός: η σκέψη γύρω από την ειλικρίνεια, τη φιλία και την ευθύνη)
Ο Θωμάς έσπασε κατά λάθος ένα βάζο στην τάξη αλλά είπε ότι το έκανε ένας συμμαθητής του, ο Γιάννης. Η δασκάλα ρωτάει τι συνέβη…
Αν ήσουν φίλος του Θωμά, τι θα έκανες; Θα έλεγες την αλήθεια στη δασκάλα ή θα προστάτευες τον φίλο σου;
- Η μοναχική συμμαθήτρια (Σκοπός: η σκέψη γύρω από την ενσυναίσθηση, την κοινωνική ευαισθησία και τη δίκαιη συμπερίληψη)
Μια συμμαθήτριά σου, η Ευαγγελία, παίζει στα διαλείμματα μόνη της στην αυλή του σχολείου, γιατί τα άλλα παιδιά δεν τη θέλουν στην ομάδα. Εσύ ανήκεις στην ομάδα αυτών των παιδιών. Πώς θα συμπεριφερθείς; Θα έπαιζες με τους φίλους σου ενώ η Ευαγγελία θα ήταν συνέχεια μόνη της ή θα έκανες κάτι γι’ αυτό;
- Το χαμένο παιχνίδι (Σκοπός: σκέψη γύρω από την τιμιότητα και την προσωπική επιλογή χωρίς εξωτερική πίεση)
Βρίσκεις ένα πολύ ωραίο παιχνίδι στην αυλή του σχολείου και δε σε βλέπει κανείς. Τι κάνεις; Το βάζεις με τρόπο στην τσάντα σου για να το πάρεις σπίτι, το λες σε κάποιον εκπαιδευτικό για να βρει αυτόν που το έχασε, το μοιράζεσαι με κάποιους φίλους και περιμένεις τη γνώμη τους ή το αφήνεις εκεί που το βρήκες χωρίς να ασχοληθείς περισσότερο με αυτό;
⏺ Για Δ΄- ΣΤ΄ τάξεις Δημοτικού
- Η αντιγραφή σε διαγώνισμα (Σκοπός: σκέψη γύρω από τη δικαιοσύνη, την ατομική ευθύνη και το ηθικό θάρρος)
Ο συμμαθητής σου ο Πέτρος αντιγράφει στο διαγώνισμα των μαθηματικών κι εσύ τον βλέπεις. Όμως, η δασκάλα σου δε τον βλέπει. Τι κάνεις; Θα το πεις με τρόπο στη δασκάλα σου ή θα σωπάσεις και γιατί;
- Η άδικη καταξίωση (Σκοπός: σκέψη γύρω από τη δικαιοσύνη και το θάρρος της γνώμης)
Ένας συμμαθητής σου που ποτέ δε βοηθά και ενοχλεί μάλιστα τους άλλους, κερδίζει το βραβείο «ευγένειας» γιατί έτσι ψήφισε η τάξη, Είναι δίκαιο; Θα έλεγες κάτι στους συμμαθητές σου που τον ψήφισαν ή θα το άφηνες να περάσει;
- Το κινητό στο σχολείο (Σκοπός: σκέψη γύρω από την υπακοή σε κανόνες, την επιρροή από τους άλλους και την εσωτερική ηθική στάση)
Μια συμμαθήτριά σου, η Στέλλα, φέρνει το κινητό της στο σχολείο, ενώ ξέρει ότι αυτό δεν επιτρέπεται. Δείχνει διάφορα βίντεο στους συμμαθητές της και όλοι θέλουν να τα βλέπουν. Τι κάνεις; Το αναφέρεις σε κάποιον εκπαιδευτικό; Συζητάς μαζί της για να δεις για ποιον λόγο το κάνει; Επιλέγεις μήπως να μην ασχοληθείς με το θέμα, καθώς δεν είναι δική σου ευθύνη;
Σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές
- Blatt, M. M., & Kohlberg, L. (1975). The effects of classroom moral discussion upon children’s level of moral judgment. Journal of moral education, 4(2), 129-161.
- Camhy, D. G., & Iberer, G. (1988). Philosophy for children: A research project for further mental and personality development of primary and secondary school pupils. Thinking: The Journal of Philosophy for Children, 7(4), 18-25.
- Kohlberg, L. (1971). Stages of moral development. Moral education, 1(51), 23-92.
- Lipman, M. (2003). Thinking in education. Cambridge university press.
- Schlaefli, A., Rest, J. R., & Thoma, S. J. (1985). Does moral education improve moral judgment? A meta-analysis of intervention studies using the Defining Issues Test. Review of educational research, 55(3), 319-352.
