Σκίτσο Γιαγιάς που έχει Άνοια και τίτλος άρθρου
Πηγή Εικόνας: pixabay.com/geralt

Είναι αλήθεια ότι στην αντιμετώπιση της άνοιας τον πρώτο λόγο έχουν οι φαρμακευτικές παρεμβάσεις με σκοπό την διαχείριση των συμπτωμάτων και την καθυστέρηση της εξέλιξης τους.

Οι μη φαρμακευτικές όμως παρεμβάσεις αποτελούν και αυτές πολύ σημαντικό κομμάτι στην ολοκληρωμένη προσέγγιση των ανοϊκών ασθενών.

Ως “Άνοια” χαρακτηρίζουμε την προοδευτική έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών του εγκεφάλου, που έχει σαν αποτέλεσμα τον περιορισμό της καθημερινής δραστηριότητας του ασθενούς.

Μιλώντας για γνωστικές λειτουργίες εννοούμε τη μνήμη, την προσοχή, τη γλώσσα, την αντίληψη και τη σκέψη.

Στη νόσο Alzheimer η γνωστική έκπτωση είναι σταδιακή, επομένως η έγκαιρη διάγνωση, μας δίνει τον πολύτιμο χρόνο που χρειαζόμαστε για να επέμβουμε θεραπευτικά είτε με τη φαρμακευτική αγωγή, είτε με τις μη φαρμακευτικές θεραπείες είτε με συνδυασμό και των δύο για πιο άρτια αποτελέσματα.

Είναι θετικό το γεγονός πως ο εγκέφαλος όπως έχουν αποδείξει οι σύγχρονες ιατρικές έρευνες, (και λέω οι σύγχρονες επειδή παλιότερα πίστευαν ότι ο εγκέφαλος είναι ένα αμετάβλητο όργανο και με το πέρασμα των χρόνων αναπόφευκτα εκφυλίζεται), ο εγκέφαλος λοιπόν ακόμη και σε μεγάλη ηλικία φαίνεται ότι είναι δυνατόν να αναγεννά νευρικά κύτταρα, να επαναδραστηριοποιεί τους ατροφικούς νευρώνες και να βρίσκει τρόπο να εκτελέσει διεργασίες που ελέγχονται από αλλοιωμένες περιοχές. Αυτό συμβαίνει αν του δωθούν τα κατάλληλα ερεθίσματα.

Σε αυτή την πλαστικότητα του εγκεφάλου στηρίζονται τα προγράμματα νοητικής ενδυνάμωσης.

Τι ακριβώς είναι τα προγράμματα νοητικής ενδυνάμωσης;

Πρόκειται για Ειδικά δομημένα προγράμματα πνευματικής άσκησης που αποσκοπούν στην εύρεση και αξιοποίηση των “νησίδων ανέπαφης λειτουργίας του εγκεφάλου” και την ενίσχυση τους μέσα από μία σειρά εξειδικευμένων ασκήσεων και μεθόδων. Ενώ δηλαδή κατά τη νευροψυχολογική αξιολόγηση αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να δούμε τι δεν μπορεί να κάνει ο ασθενής, στη νοητική ενδυνάμωση μας ενδιαφέρει να βρούμε το τι μπορεί ακόμα να κάνει, αλλά και να πειραματιστούμε για να βρούμε νέες δεξιότητες. Για παράδειγμα, μία κυρία 80 ετών η οποία είχε χάσει την ικανότητα να αναγνωρίζει αντικείμενα, μπαίνοντας σε πρόγραμμα νοητικής ενδυνάμωσης διαπιστώσαμε ότι είχε διατηρήσει την ικανότητα να διαβάζει.

Στόχος των προγραμμάτων είναι η άσκηση των νοητικών λειτουργιών με σκοπό τη βελτίωση ή τη σταθεροποιήση της γνωστικής κατάστασης του ασθενούς. Υποσημειώνουμε ότι η νοητική ενδυνάμωση φαίνεται να έχει καλύτερα αποτελέσματα στους ασθενείς με ήπια γνωστική διαταραχή ή με μέτριας βαρύτητας άνοια. Αυτό συμβαίνει γιατί σε αυτές τις περιπτώσεις ο ασθενής διαθέτει ακόμα αρκετά γνωστικά αποθέματα.

Επίσης η νοητική ενδυνάμωση μας δίνει ως ένα βαθμό τη δυνατότητα να παρεμβαίνουμε στην ένταση και την έκταση των συμπεριφορικών και ψυχολογικών συμπτωμάτων της άνοιας. Για παράδειγμα παρατηρούμε πολλές φορές ότι ο ασθενής με άνοια αποσύρεται από τις δραστηριότητες της καθημερινής ζωής. Μπαίνοντας σε ένα πρόγραμμα νοητικής ενδυνάμωσης βγαίνει από την απραξία και αυτό μπορεί να τον βοηθήσει να αντιμετωπίσει και δυσκολίες που έχει στον ύπνο, τη διέγερση που παρουσιάζει κατά τη διάρκεια της ημέρας ή την κατάθλιψη.

Τα βασικά χαρακτηριστικά των προγραμμάτων νοητικής ενδυνάμωσης:

Πρώτα από όλα τα προγράμματα αυτά μπορεί να είναι είτε ατομικά, είτε ομαδικά. Το τι είναι προτιμότερο σε κάθε περίπτωση εξαρτάται πάντα από τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες του ασθενούς. Ένα ομαδικό πρόγραμμα θα μπορούσε να λειτουργήσει πολύ θετικά στην κοινωνικοποίηση τους ασθενούς και την αντιμετώπιση της απάθειας και κατά συνέπεια της απόσυρσης, ενώ το ατομικό ίσως είναι προτιμότερο για έναν ηλικιωμένο που ντρέπεται και ανησυχεί και μήπως οι άλλοι καταλάβουν τις δυσκολίες τους και τον κοροϊδέψουν γι αυτές ή για έναν ηλικιωμένο που αντιμετωπίζει προβλήματα στις μετακινήσεις. Και στις δύο περιπτώσεις τα προγράμματα νοητικής ενδυνάμωσης σχεδιάζονται με γνώμονα τις ανάγκες του ασθενούς, είναι δηλαδή εξατομικευμένα. Ένα ακόμα κύριο χαρακτηριστικό αυτών των προγραμμάτων είναι η ευελιξία. Ανάλογα δηλαδή με την εικόνα του πάσχοντα και ανάλογα και με την πορεία της νόσου και το πόσο γρήγορα εξελίσσεται πρέπει να είμαστε σε θέση να αναπροσαρμόσουμε το πρόγραμμα, να επιλέξουμε νέες ασκήσεις προσπαθώντας να κρατήσουμε ζωντανό το ενδιαφέρον και τη θέληση του ηλικιωμένου, να ενισχύσουμε την αυτοπεποίθηση και να του δώσουμε κίνητρα.

Είναι σημαντικό να τονίσουμε πως τα προγράμματα δεν αποτελούν απλά ένα σύνολο τεχνικών που εφαρμόζει ο ειδικός. Για να υπάρξει αποτέλεσμα χρειάζεται η ενεργητική συμμετοχή του ασθενούς. Αυτό είναι πολύ σημαντικό γιατί έτσι ο ηλικιωμένος δεν περιμένει παθητικά να δράσει το φάρμακο, δεν περιμένει μία «μαγική» λύση, αντίθετα δραστηριοποιείται και προσπαθεί να κάνει ο ίδιος κάτι καλό για τον εαυτό του.

Τέλος μέρος των ασκήσεων νοητικής ενδυνάμωσης μπορεί να πραγματοποιηθεί και με τη βοήθεια του φροντιστή. Για παράδειγμα μπορεί να καθίσει ο φροντιστής μαζί με τον ασθενή και να δουν ένα άλμπουμ με φωτογραφίες και να μιλήσουν για αυτά που βλέπουν. Είναι σημαντικό βέβαια το άλμπουμ να περιέχει φωτογραφίες από ευχάριστα γεγονότα. Ακόμα μπορεί ο φροντιστής με τον ασθενή να δουν μαζί μία ελληνική ταινία, μία κωμωδία κατά προτίμηση και στη συνέχεια ο φροντιστής να κάνει ερωτήσεις στον ασθενή για τα ονόματα των ηθοποιών

Τι περιλαμβάνουν τα προγράμματα νοητικής ενδυνάμωσης;

Σαν άσκηση νοητικής ενδυνάμωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί και οποιαδήποτε δραστηριότητα της καθημερινότητας. Για παράδειγμα το διάβασμα ενός βιβλίου ή μιας εφημερίδας, το λύσιμο ενός σταυρολέξου, το πλέξιμο, το τάβλι ή η ενασχόληση με τον κήπο και ότι άλλο μας κρατά σε εγρήγορση είναι και αυτά μέρος της νοητικής ενδυνάμωσης καθώς ασκούν τις γνωστικές λειτουργίες.

Στα προγράμματα χρησιμοποιούμε κυρίως:

  • Ασκήσεις προσοχής
  • Ασκήσεις προσανατολισμού στο χώρο και στο χρόνο (ROT): Προσπαθούμε να έχουμε ένα ημερολόγιο τοίχου όπου ο ασθενής θα βλέπει την ημερομηνία ή τον ενθαρρύνουμε να έχει ένα ημερολόγιο όπου θα μπορεί να σημειώνει και τα συναισθήματα του κάθε μέρα, δουλεύοντας έτσι παράλληλα και τον προσανατολισμό και το συναίσθημα.
  • Συζήτηση πάνω στα θέματα της επικαιρότητας (διαβάζοντας εφημερίδα ή ενθαρρύνουμε την ακρόαση ραδιοφώνου, εκπομπών μουσικής και λόγου και ελάττωση της τηλεόρασης)
  • Ασκήσεις για τη μνήμη, τη σκέψη, το λόγο
  • Θεραπεία δι’ αναμνήσεων (όπως είπαμε πριν για το οικογενειακό άλμπουμ)

Οι ασκήσεις αυτές αρχικά είναι αρκετά εύκολες και σταδιακά αυξάνεται ο βαθμός δυσκολίας τους ανάλογα πάντα με τις δυνατότητες του ασθενούς.

Συμπερασματικά, με τα προγράμματα νοητικής ενδυνάμωσης ο επαγγελματίας παρόλο που πιέζει ως έναν βαθμό τον ασθενή, προσέχει να μην του δημιουργεί μνημονικό φόρτο. Αξιοποιεί τις εναπομείνασες δεξιότητες του ενώ παράλληλα ερεθίζει αδρανείς περιοχές προσδοκώντας την επαναδιέγερσή τους.

Οι ασκήσεις επιλέγονται ώστε να άπτονται των ενδιαφερόντων των συμμετεχόντων χωρίς να αποτελεί πρωταρχικό στόχο το αποτέλεσμα . Αυτό σημαίνει ότι κατά τη διάρκεια της συνεδρίας αυτό που μας ενδιαφέρει δεν είναι το αν ο ασθενής θα δώσει τη σωστή απάντηση, αλλά το να πιέσει τη μνήμη του και να ενεργοποιηθεί.

Επίσης, αναπτύσσονται οι κοινωνικές δεξιότητες και εμπλέκονται οικεία περιβαλλοντικά ερεθίσματα, γεγονός που βοηθάει στη διατήρηση της κοινωνικής ζωής και των κοινωνικών επαφών των ηλικιωμένων.

Τέλος, πέρα απ’ το ότι θα πρέπει οι ασκήσεις νοητικής ενδυνάμωσης του ασθενούς να γίνονται από κατάλληλα εκπαιδευμένους επαγγέλματικές, καλό είναι να συνδυάζονται με ψυχοεκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται στους φροντιστές , το ψυχικό φορτίο (burden) των οποίων είναι δυσβάστακτο και ψυχοφθόρο.

Ενδεικτικές Βιβλιογραφικές Αναφορές:

  • EFNS. 2010. Συστάσεις για τη διάγνωση και την αντιμετώπιση της Νόσου Alzheimer. Κατευθυντήριες Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ομοσπονδίας Νευρολογικών Εταιριών. Ελληνική Εταιρεία Άνοιας.
  • Clare, L. & Woods, R.T. 2004. Cognitive training and cognitive rehabilitation for people with early stage Alzheimer’s disease: A review. Neuropsychological Rehabilitation: 14: 385-401.

Σχετικά με τον συντάκτη

Νίκη Δαλιανά
Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού. Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας.

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή