Άνδρας σε στάση προφίλ. Φοράει κουστούμι και γραβάτα. Αντί για το πραγματικό του πρόσωπο, υπάρχει ένα σχεδιάγραμμα προσώπου όπου μέσα υπάρχουν κάποιες ακανόνιστες γραμμές που σηματοδοτούν μια διαταραχή. Τα χέρια του είναι σφιγμένα σε μπουνιές και το στόμα του ανοιχτό που δείχνει ότι βρίσκεται σε κατάσταση θυμού.

Στο συγκεκριμένο άρθρο θα προσεγγίσουμε την καταπίεση του θυμού ως νοσογόνο και στρεσογόνο παράγοντα.

Ένα μεγάλο μέρος της σύγχρονης βιβλιογραφίας τείνει να συσχετίζει τον θυμό με το στρες μέσω διαφόρων θεωρητικών μοντέλων. Ορισμένες προσεγγίσεις στηρίζουν ότι ο θυμός γραμμικά οδηγεί τον οργανισμό σε συνθήκη διατάραξης της ομοιόστασης, και προτείνουν την διαχείριση του στρες ως μέσο μείωσης του θυμού. Άλλες προσεγγίσεις προτείνουν μια αντίστροφη σχέση κατά την οποία η διαχείριση του θυμού είναι εκείνη που προκαλεί στον οργανισμό  ανακούφιση από τα συμπτώματα του στρες. Γίνεται επίσης συχνά λόγος για τον θυμό εν γένει ως παράγοντα κινδύνου για την ψυχοκοινωνική υγεία του ατόμου. Στην παρουσία εργασία θα υποστηριχθεί συγκεκριμένη ιδεολογική και επιστημονική άποψη, σύμφωνα με την οποία ο θυμός δεν αποτελεί εν γένει και ανεξάρτητα νοσογόνο παράγοντα, αλλά αντιθέτως, ο θυμός θα προσεγγιστεί ως λειτουργικό συναίσθημα, η καταπίεση του οποίου οδηγεί σε διατάραξη του οργανισμού. Δεν πρόκειται για μια ρηξικέλευθη ή πρωτοφανή άποψη , καθώς ήδη από τον προηγούμενο αιώνα ο Freud μίλησε για την διαταραχή που προκαλεί η καταπίεση, (η «απώθηση») συναισθημάτων, και ήδη , στο σήμερα , ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει την καταπίεση συναισθημάτων ως παράγοντα κινδύνου για distress. Παρακάτω, θα προσεγγίσουμε τον θυμό από άποψη ορισμού, λειτουργίας, βιοψυχοκοινωνικής χρησιμότητας, καθώς και θα περιγράψουμε τον τρόπο με τον οποίο η καταπίεσή του οδηγεί σε χρόνιο στρες.

Τι είναι ο θυμός και πώς εξηγείται εξελικτικά

Ο θυμός αποτελεί ένα φαινόμενο το οποίο θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε  βιο-φυσιολογικά, ψυχοσυναισθηματικά, κοινωνιολογικά όσο και εξελικτικά (1). Παρότι πρόκειται για ένα συναίσθημα το οποίο τοποθετείται εντός ενός εξελικτικού πλαισίου, στην σύγχρονη ρητορική έχει γίνει ταυτόσημο με την επιθετικότητα και την βίαιη συμπεριφορά (2). Η ταύτιση του θυμού με την επιθετικότητα εκφράζει μια σύγχρονη επιστημονική και κοινωνική παρερμηνεία. Αυτή η κυρίαρχη παρεξήγηση καθιστά τον θυμό ένα ταμπού, και αναιρεί την επιβιωτική του χρησιμότητα. Καθώς οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που προκαλούν θυμό στους ανθρώπους όλο και πληθαίνουν στον 21ο αιώνα, η παθολογικοποίηση του θυμού μοιάζει με ένα παράδοξο φαινόμενο (2). Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι η σύγχρονη ρητορική παθολογικοποίησης του θυμού , ίσως και να σχετίζεται με ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο παθητικοποίησης των κοινωνικών υποκειμένων.

Καταγράφονται διάφορες εξωτερικές αιτίες που πυροδοτούν στους ανθρώπους θυμό όπως η επίθεση στις ιδέες του ατόμου, η μείωση της ανοχής του ανθρώπου, η απειλή βασικών αγαθών του ανθρώπου και η λεκτική κακοποίηση. Βασική παράμετρος που επηρεάζει αρνητικά την ανοχή του ανθρώπου σε πυροδοτητές είναι το συνεχόμενο στρες και ο συναισθηματικός ή σωματικός πόνος.

Ορισμός του θυμού

Προκειμένου να προσεγγίσουμε τον θυμό, θα πρέπει να τον ορίσουμε , καθώς και να περιγράψουμε την κάθε του διάσταση. Από άποψη βιοφυσιολογίας , ο θυμός προκύπτει στο άτομο ως μια βιολογική και συναισθηματική αντίδραση σε εξωτερικές απειλές , οι οποίες απειλούν την ακεραιότητά του ή τον παρεμποδίζουν να προσεγγίσει πηγές ενίσχυσης. Συγκεκριμένα, ο θυμός εμφανίζεται ως μια προσαρμοστική συμπεριφορά, από την άποψη ότι ο οργανισμός , έχοντας την δυνατότητα να αντιληφθεί εξωτερικούς κινδύνους, ρυθμίζει σωστά την αντίδρασή του με στόχο την πάλη (3). Με όρους φυσιολογίας τους οποίους θα περιγράψουμε παρακάτω, ο θυμός είναι η προετοιμασία του ατόμου για «πάλη». Συντονίζει δηλαδή το άτομο ως σύνολο να προστατευθεί από εξωτερικές απειλές. Μπορούμε εύκολα να υποθέσουμε την εξελικτική λογική του θυμού, σκεπτόμενοι την χρησιμότητα των ζώντων υποκειμένων να διατηρούν τους εαυτούς τους ασφαλείς απέναντι σε εξωτερικές απειλές(7). Από αυτήν την άποψη, μπορούμε να υποθέσουμε ότι η έκφραση του θυμού μειώνει το στρες, καθώς το άτομο εκδηλώνει μια συγκρουσιακή συμπεριφορά με στόχο την εξάλειψη ενός στρεσογόνου-απειλητικού παράγοντα.

Η καταπίεση του θυμού ως συμπεριφορά που οδηγεί σε μακροχρόνιο στρες και σε ψυχοσωματική επιβάρυνση

Προς το παρόν, διευκρινίστηκε η σχέση του θυμού με το στρες, όσο και η οπτική του θυμού υπό το πρίσμα της συναισθηματικής ρύθμισης. Το ερώτημα είναι με ποιόν τρόπο  ο θυμός παρά την αναπτυξιακή και βιολογική του χρησιμότητα , μπορεί να συνδεθεί με μακροχρόνιο και δυσλειτουργικό στρες. Θα αναφερθούμε δηλαδή στις διαδικασίες εκείνες που μετατρέπουν τον θυμό από ωφέλιμο παράγοντα σε παράγοντα κινδύνου για χρόνιο στρες.

Αναφέραμε παραπάνω τον θυμό ως έναν παράγοντα συναισθηματικής ρύθμισης.

Όπως έγινε σαφές παραπάνω, ο θυμός αποτελεί έναν μηχανισμό προσαρμογής στο περιβάλλον με στόχο την εξάλειψη του παράγοντα που είναι απειλητικός για το άτομο. Ωστόσο, βασική συμπεριφορά που αποτελεί παράγοντα κινδύνου για την παρατεταμένη συναισθηματική εμπειρία του θυμού είναι , παραδόξως, η ίδια η καταστολή του θυμού (4).

Μιλώντας για καταστολή συναισθήματος αναφερόμαστε σε δύο διεργασίες : πρώτον, σε εκφραστική καταστολή, δηλαδή  σε μη λεκτικοποίηση του θυμού , και δεύτερον, σε βιωματική καταστολή, όπου το άτομο προσπαθεί να εξαλείψει το ερέθισμα που προκαλεί θυμό από την σκέψη, και να κατευνάσει τις φυσιολογικές αντιδράσεις του σώματος απέναντι στο πιεστικό ερέθισμα (4). Εν γένει χρησιμοποιείται για την «μέτρηση» του θυμού η ταξινόμηση σε εξωτερίκευση ή , αντίθετα, σε εσωτερίκευση του θυμού (5). Η καταπίεση των συναισθημάτων είναι μια διεργασία που γενικά χρησιμοποιείται στην βιβλιογραφία σχετιζόμενη με αρνητικές συνέπειες για το άτομο. Επίσης, είναι μια έννοια με ψυχαναλυτικό παρελθόν, καθώς ο Freud ήταν αυτός που ανέφερε την συναισθηματική ταλαιπωρία που φέρει η απώθηση συναισθημάτων στο ασυνείδητο.

Το θεωρητικό μοντέλο που εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο η καταπίεση του θυμού οδηγεί σε χρόνια δυσομοιόσταση.

Προκειμένου να εξηγηθεί ο τρόπος με τον οποίο η καταπίεση του θυμού επιφέρει αρνητικές επιδράσεις το άτομο έχουν χρησιμοποιηθεί διάφορα θεωρητικά μοντέλα (5).

Αρχικά, το «μοντέλο των ειρωνικών διαδικασιών» προσεγγίζει την καταπίεση του θυμού από την εξής σκοπιά: η διαδικασία καταστολής του θυμού, δηλαδή η μη έκφραση του , οδηγεί σε μεγαλύτερη προσβασιμότητα στο καταπιεσμένο υλικό, τόσο  νοητικά όσο και συναισθηματικά. Δηλαδή το αντικείμενο το οποίο έχει επενδυθεί με θυμό και δεν έχει γίνει αντικείμενο λεκτικής επεξεργασίας, είναι πολύ πιο προσιτό στην συνείδηση, από ό,τι είναι το υλικό το οποίο έχει επικοινωνηθεί και λεκτικοποιηθεί (5). Φαίνεται επίσης, ότι : πρώτον, από την στιγμή που η καταστολή του θυμού αυξάνει την πρόσβαση σε αυτό νοητικά και συναισθηματικά, το αντικείμενο διεγείρει μεγαλύτερη ένταση από ό,τι στις περιπτώσεις που δεν καταστέλλεται (5). Δηλαδή, η νοητική επαναφορά του αντικειμένου δεν γίνεται παρατηρησιακά, αντιθέτως, το αντικείμενο αποκτά μεγαλύτερη εξουσία συναισθηματικά και σε επίπεδο φυσιολογικής απόκρισης (6). Δεύτερον, φαίνεται ότι η προσπάθεια καταστολής του θυμού και του αντικειμένου που τον εγείρει , δεν καθιστά μόνο εκείνο περισσότερο προσβάσιμο νοητικά, αλλά επαναφέρει και ένα προϋπάρχον υλικό που έχει καταπιεστεί. Αυτή είναι μια παρατήρηση που αφορά σε όλες τις καταπιεσμένες σκέψεις και συναισθήματα (6). Η καταπίεση μιας ανάμνησης , παραδόξως, την καθιστά πολύ περισσότερο προσιτή στην σκέψη, και ταυτόχρονα επαναφέρει όλες τις σκέψεις και τις αναμνήσεις που επίσης έχουν κατασταλεί. Το νευροβιολογικό υπόβαθρο αυτής της διαδικασίας θα αναφερθεί παρακάτω.

Δεύτερον, το  μοντέλα εξάντλησης πόρων αυτορρύθμισης  περιγράφει την καταστολή του θυμού ως εξής:  όσο το άτομο καταπιέζει τον θυμό του, τόσο εξαντλεί τους πόρους και την ενέργεια που έχει προκειμένου να διαχειρίζεται τις συνέπειες αυτής της καταστολής (6). Συγκεκριμένα, οι επιτελικές λειτουργίες που σχετίζονται με τον προμετωπιαίο φλοιό εξαντλούνται κατά την διαδικασία της καταπίεσης του συναισθήματος. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την εξάντληση των πόρων σκέψης και επιτελικής λειτουργίας. Η προσπάθεια ρύθμισης του συναισθήματος του θυμού, η καταπίεση σκέψεων επιθετικότητας και η προσπάθεια αυτοελέγχου είναι τρία στοιχεία από μόνα τους εξαντλούν τους πόρους αυτορρύθμισης (6). Η εξάντληση αυτών των πόρων έχει ως αποτέλεσμα την συνεχή ενεργοποίηση του σώματος , το οποίο παραμένει σε fight διαδικασία με αποτέλεσμα την παράταση της ενεργοποίησης του στρες. Επίσης, πολύ σημαντικό σημείο αυτής της διαδικασίας είναι ότι στο επόμενο στρεσογόνο ερέθισμα που το άτομο θα συναντήσει, λόγω εξάντλησης των πόρων του , δεν θα διαθέτει συμπεριφορική και φυσιολογική ανθεκτικότητα προκειμένου να το αντιμετωπίσει.

Και στα δύο μοντέλα , υπάρχει μια διαδικασία που θεωρούμε ότι μεσολαβεί ανάμεσα στην καταστολή του θυμού και το στρες. Η διαδικασία αυτή είναι ο μηρυκασμός του θυμού (7).

Ο μηρυκασμός ως μια δυσλειτουργική συμπεριφορά που προκύπτει από την καταπίεση του θυμού

Ο μηρυκασμός του θυμού είναι μια διαδικασία που περιγράφει η τάση του ατόμου να ανακαλεί επαναλαμβανόμενα δυσάρεστες και στρεσογόνες αναμνήσεις οι οποίες δημιουργούν συναισθήματα θυμού. Η συγκεκριμένη διεργασία οδηγεί σε συγκεκριμένες γνωστικές, συναισθηματικές και φυσιολογικές αντιδράσεις οι οποίες πυροδοτούνται επαναλαμβανόμενα καθώς το ερέθισμα επανέρχεται συνεχώς στη μνήμη. Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει έναν δυσπροσαρμοστικό μηχανισμό διαχείρισης του θυμού που καθιστά το άτομο παθητικό υποκείμενο της εμπειρίας του θυμού. Δηλαδή, το άτομο δεν λαμβάνει ενεργό ρόλο προκειμένου να διαχειριστεί και να απευθυνθεί στο ερέθισμα που του προκαλεί θυμό. Αντιθέτως, η διαδικασία διαχείρισης εσωτερικεύεται και στρέφεται στον εαυτό (4). Έτσι , πρόκειται για μια κυκλική διαδικασία, η οποία ξεκινά από το άτομο και καταλήγει πάλι σε αυτό. Ο θυμός δεν εκτονώνεται προς τον πομπό του, αντιθέτως, ενδοβάλλεται, και  γίνεται αντικείμενο μηρυκασμού (4). Η παράταση της συναισθηματικής δυσφορίας σαμποτάρει λειτουργικούς τρόπους διαχείρισης του θυμού, όπως την γνωστική επανεκτίμηση των καταστάσεων και την επίλυση προβλημάτων. Το κοινωνικό άγχος φαίνεται να συνδέεται με συμπεριφορές μηρυκασμού του θυμού, καθώς και τα καταθλιπτικά συναισθήματα. Ο μηρυκασμός του θυμού εξαντλεί τους πόρους του οργανισμού , και συγκεκριμένα τους μηχανισμούς αυτορρύθμισης. Αυτή είναι η βασική θέση του μοντέλου της αυτορρύθμισης και η βασική εξήγηση που δίνει στον τρόπο με τον οποίο ο μηρυκασμός οδηγεί σε παρατεταμένο στρες (4)

Η καταστολή του θυμού οδηγεί αναπόφευκευκτα στον μηρυκασμό του, καθώς όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η καταστολή σκέψεων έχει αποδειχθεί ότι τις καθιστά περισσότερο προσβάσιμες. Γίνεται σαφές, ότι με τους παραπάνω μηχανισμούς, ο θυμός χάνει την επιβιωτική του χρησιμότητα, η οποία είναι η βραχυπρόθεσμη ενεργοποίηση του ατόμου προκειμένου να προστατευθεί. Αντιθέτως, το άτομο δεν οριοθετείται απέναντι στον πομπό της απειλής, με αποτέλεσμα ο θυμός να μετατίθεται σε φαντασιωσικό επίπεδο. Η συγκεκριμένη λειτουργία καθιστά το άτομο μόνιμα στρεσαρισμένο και , παραδόξως, με έντονα συναισθήματα επιθετικότητας. Είναι ενδιαφέρον το παράδοξο της κατάστασης : ενώ το άτομο καταστέλλει το θυμό για να μην γίνει επιθετικό, τελικά η επιθετικότητα μεγεθύνεται με την καταπίεση του θυμού (4).

Συμπεράσματα

Πόσο μας επιτρέπεται να θυμώνουμε; Σε κάποιους επιτρέπεται παραπάνω;

Αν υποθέσουμε ότι η έκφραση του θυμού είναι μια προϋπόθεση για την διατήρηση και την προώθηση της ψυχικής υγείας του ατόμου, χρειάζεται να αναρωτηθούμε αν το κοινωνικό σύστημα στο οποίο υπάρχουμε μας επιτρέπει να “θυμώνουμε”. Ο ρόλος των ατόμων στα κοινωνικά συστήματα καθορίζει το «δικαίωμα» που έχει στο να εκφράσει θυμό και διεκδίκηση . Για παράδειγμα, η αντρική επιθετικότητα είναι ένα φαινόμενο που δεν τιμωρείται και συχνά επιβραβεύεται από τα κοινωνικά συστήματα (6). Οι κοινωνικές πεποιθήσεις για την φύση του ανδρικού θυμού ή για τον θυμό ως απόδειξη αρρενωπότητας είναι κοινωνικές ενισχύσεις για τους άντρες που τους ενθαρρύνουν να εκφράζουν θυμό. Αντιθέτως, κοινωνικά, η έκφραση θυμού απαγορεύεται για τις γυναίκες. Υπάρχει μια σειρά από κοινωνικές τιμωρίες όταν οι γυναίκες εκφράζουν τον θυμό τους. Κοινωνικοί χαρακτηρισμοί όπως «υστερική» και «γκρινιάρα» αποτελούν παραδείγματα με τα οποία η γυναίκα επικοινωνιακά τιμωρείται όταν υπερασπίζεται τον εαυτό της. Η κοινωνία τείνει να τιμωρεί τον θυμό των μειονοτήτων. Για παράδειγμα, οι κοινωνικοπολιτικές διεκδικήσεις ομάδων που καταπιέζονται συχνά προκαλούν ενόχληση στην κοινωνική γνώμη, η οποία απαντάει με μαζικό gaslighting στους διαμαρτυρόμενους, μειώνοντας  τις εμπειρίες ανισότητας που βιώνουν. Αυτό το φαινόμενο εξηγεί και τον λόγο που οι έρευνες τείνουν να επιβεβαιώνουν ότι οι άντρες είναι πιθανότερο να εκφράζουν τον θυμό τους (5). Επίσης, η θέση στην εργασιακή ιεραρχία καθορίζει το δικαίωμα στον θυμό. Κάθε πολίτης έχει μια εμπειρία στην οποία υπέστη κακομεταχείριση από έναν προϊστάμενο ή εργοδότη, αλλά σπάνια ένας εργοδότης έχει κάποια αντίστοιχη εμπειρία από υφιστάμενο.

Συμπερασματικά, ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει ένα σύστημα τον τρόπο έκφρασης του θυμού καθορίζει την ομοιόσταση και την ισορροπία του συστήματος. Φαίνεται ότι όσο πιο χαμηλά είναι κάποιος στις κοινωνικές ιεραρχίες, τόσο περισσότερο υποβάλλεται σε παράγοντες κινδύνου για την ψυχοσωματική του υγεία και την ποιότητα ζωής του.

Βιβλιογραφική Επισκόπηση

  1. Williamsa, L., O’Connora, C. R., Howardb, S., Hughes, M. B., Johnstonc, W. D., Hayc, L. J., O’Connord, B. D., Lewise, A. C., Fergusonf, E., Sheehyg, N., Grealyh, A. M., O’Carrolla, E. R. (2008) Type-D personality mechanisms of effect: The role of health related behavior and social support. Journal of Psychosomatic Research, 64: 63– 69.
  2. Kobasa, S.C., (1979). Stressful life events, personality and health: An inquiry into hardiness. Journal of Personality and Social Psychology, 37:1-11
  3. Bower, B. (1997, January 18). Brain structure sounds off to fear, anger. Retrieved from http://www.sciencenews.org/view/feature/id/200827/title/Brain_Structure_Sounds_off_
  4. LaVelle Hendricks Sam Bore, Dean Aslinia, Guy Morriss, (2013). The Effects of Anger on the Brain and Body.
  5. R. D. Lebel (2017). MOVING BEYOND FIGHT AND FLIGHT: A CONTINGENT MODEL OF HOW THE EMOTIONAL REGULATION OF ANGER AND FEAR SPARKS PROACTIVITY. University of Pittsburgh.
  6. Wesley G. Moons *, Naomi I. Eisenberger, Shelley E. Taylor (2009). Anger and fear responses to stress have different biological profiles. Brain, Behavior, and Immunity.
  7. Denson, T. F. (2009). Angry rumination and the self-regulation of aggression. In J. P. Forgas, R. F. Baumeister, & D. M. Tice (Eds.), Psychology of self-regulation: Cognitive, affective, and motivational processes (pp. 233–248). Psychology Press

Σχετικά με τον συντάκτη

Απόφοιτη Κοινωνικής Εργασίας

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή