άνθρωπος με κρυμμένο το πρόσωπό του με ένα ερωτηματικό

Η έννοια της «αλλαγής» μελετάται τόσο στις φυσικές όσο και στις κοινωνικές επιστήμες.

Στα ψυχοκοινωνικά φαινόμενα, συνήθως ακούμε συνθηματολογίες που υποστηρίζουν την κοινωνική πρόοδο, και την προσωπική αυτοβελτίωση. Στον αντίποδα , περισσότερο συντηρητικές φωνές συνήθως υποστηρίζουν τις αμετάβλητες καταστάσεις , είτε σε κοινωνικό επίπεδο είτε σε επίπεδο ατομικών συμπεριφορών. Η έννοια της «ανθρώπινης φύσης» έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές για να νομιμοποιήσει καταστάσεις, στις οποίες είτε δεν έχουμε την δυνατότητα να εμβαθύνουμε στην αιτιολογία τους, είτε επειδή η συντήρηση κάποιων θεσμών ως προερχόμενων από την «ανθρώπινη φύση» εξυπηρετεί πτυχές της κοινωνικής συντήρησης.

Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσουμε να αποδομήσουμε την έννοια της «στατικής και απαράλλαχτης ανθρώπινης φύσης» καθώς και θα προσεγγίσουμε την έννοια της αλλαγής σε κοινωνικό και ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο.

Για το κλισέ της «ανθρώπινης φύσης»

Όπως ήδη αναφέραμε, πολύ συχνά, σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσουμε ανθρώπινες συμπεριφορές και κοινωνικά φαινόμενα καταφεύγουμε στην απλοϊκή εξήγηση πως «έτσι είναι η ανθρώπινη φύση» . Ειδικά όσον αφορά σε προβληματικές κοινωνικές συμπεριφορές, οι οποίες αφορούν στην βία και την καταπίεση, πολύ συχνά ακούμε την απάντηση «έτσι είναι η ανθρώπινη φύση, δεν μπορείς να κάνεις τίποτα πέρα από το να τη περιορίσεις». Είναι όντως έτσι τα πράματα; Η ανθρώπινη ιδιοσυγκρασία διέπεται από συγκεκριμένους νόμους και αμετάβλητα χαρακτηριστικά;

Εάν είναι όντως έτσι, θα πρέπει να αποδεχτούμε πως κάθε ρητορική ανθρωπιστικού περιεχομένου που αφορά στην κοινωνική αλλαγή, είναι εξαρχής καταδικασμένη. Καθώς, εάν η «φύση του ανθρώπου» είναι τόσο συγκεκριμένη και δεν χωράει βελτιώσεις, δεν υπάρχει και λόγος να προωθούμε την κοινωνική ανάπτυξη.

Η έννοια της ανθρώπινης φύσης είναι μια εύκολη και απλή μέθοδος να κλείσεις κάθε συζήτηση που στοχεύει να εμβαθύνει περισσότερο στα αίτια που διαμορφώνουν την ανθρώπινη συμπεριφορά.

Πρόκειται για μια αντιεπιστημονική και αβάσιμη δήλωση για τους εξής λόγους :

Η σύγχρονη επιστήμη προσεγγίζει κάθε φαινόμενο «διαλεκτικά» . Διαλεκτικά θα πει πως τόσο η φυσική ύλη, όσο και κάθε οργανισμός έχει αποδειχθεί πως διαφοροποιείται στο πέρασμα της ανθρωπότητας. Οι επιστήμες της ανθρωπολογίας και της ιστορίας μας αποδεικνύουν πλέον πως η ανθρώπινη συμπεριφορά αποτελεί ένα φαινόμενο το οποίο διαφοροποιείται και διαμορφώνεται εντός του ιστορικού πλαισίου στο οποίο συντελείται.  Οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν αλλάξει άρδην από τις προϊστορικές περιόδους μέχρι και σήμερα, καθώς και οι τρόποι με τους οποίους οι άνθρωποι συνδιαλέγονται και συνδέονται μεταξύ τους. Ισχυρό παράδειγμα το να σκεφτούμε πως στις πρώιμες κοινότητες οι άνθρωποι συνδέοντα πολυγαμικά μεταξύ τους, και στον σύγχρονο δυτικό κόσμο η μονογαμία αποτελεί το κυρίαρχο σχεσιακό μοτίβο των ανθρώπων.

Η «ανθρώπινη φύση» έτσι όπως την εννοούμε δεν υπάρχει. Είναι ένας αστικός μύθος.

Η ανθρώπινη προσωπικότητα αποτελεί ένα ιστορικό προϊόν. Οι άνθρωποι διαμορφώνονται μέσα στα πλαίσια στα οποία ζουν. Δεν έχουν έμφυτα “κατασκευαστικά” χαρακτηριστικά , όπως την ροπή στη βία και την εκμετάλλευση. Αντιθέτως,   τα όποια χαρακτηριστικά δημιουργούνται μόνο κατόπιν ύπαρξης σε ένα κοινωνικό πλαίσιο το οποίο τα επιβάλλει.

Οι συνθηματολογίες οι οποίες στηρίζουν την φυσικοποίηση αρνητικών ιδιοτήτων ως σύμφυτες στην ανθρώπινη προσωπικότητα  στοχεύουν να νομιμοποιούν άδικες και ανήθικες πολιτικές με το επιχείρημα πως «δεν γίνεται αλλιώς».

Συγκεκριμένα, στον σύγχρονο Δυτικό κόσμο, αντιδημοκρατικές και καταπιεστικές πολιτικές επιβάλλονται με πρόσχημα πως δεν υπάρχει κανένας άλλος τρόπος για να «τιθασευτεί η ανθρώπινη φύση». Ή πολύ συχνά αυτή η φρασεολογία χρησιμοποιείται με στόχο να μην ανακόπτονται επαναστατικές διαδικασίες εντός της κοινωνίας με πρόσχημα πως δεν μπορεί να υπάρχει ένα δίκαιο σύστημα κατανομής του πλούτου στην κοινωνία καθώς “η ανθρώπινη φύση είναι άπληστη” (η ανθρώπινη φύση, όχι οι πραγματικοί ιδιοκτήτες του πλούτου που καταληστεύουν τις μάζες).

Ευτυχώς, είναι πλέον αποδεδειγμένο επιστημονικά πως κάθε κοινωνικό φαινόμενο υπόκειται σε διαδικασίες αλλαγής.

Η αλλαγή μπορεί να έχει αρνητικό ή θετικό πρόσημο. Η ανθρώπινη συμπεριφορά ανά τους αιώνας παρουσιάζει νέες δυνατότητες και περιορισμούς, καθώς είναι οι εξωτερικές συνθήκες εκείνες οι οποίες διαμορφώνουν την «ανθρώπινη φύση». Θα πρέπει να παραδεχτούμε πως είναι το ευρύτερο πλαίσιο το οποίο προσδίδει χαρακτηριστικά και τάσεις στο άτομο. Σε ένα πολιτικό σύστημα που βασίζεται στον οικονομικό κανιβαλισμό και την εκμετάλλευση, είναι θέμα νομοτέλειας που οι άνθρωποι εξαχρειώνονται και υιοθετούν απάνθρωπες συμπεριφορές.

Η θέση αυτή μπορεί να μας οδηγήσει μόνο σε αισιόδοξα συμπεράσματα :

εάν τα κοινωνικά υποκείμενα δεν έχουν προδιαγεγραμμένες και έμφυτες τάσεις, μπορούν να γίνουν οι καλύτερες εκδοχές τους εντός κατάλληλων κοινωνικών πλαισίων.

Επομένως, αντί να μένουμε με αντιεπιστημονικές και μηδενιστικές συνθηματολογίες για την «κακία της ανθρώπινης φύσης», μένει απλά να επενδύσουμε στις συνθήκες εκείνες οι οποίες προσφέρουν τις πραγματικές ευκαιρίες για την κοινωνική ανάπτυξη και την ανθρώπινη πρόοδο.

Η έννοια της αλλαγής σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο

Εάν λοιπόν είναι οι εξωτερικές συνθήκες αυτές που μας διαμορφώνουν τόσο ως κοινωνικά όντα όσο και σε επίπεδο προσωπικής ταυτότητας, τί σημαίνει αυτό για την προσωπική μας ζωή; Οι εξωτερικές καταστάσεις μας καθορίζουν και αποτελούν έναν ανυπέρβλητο παράγοντα ; Είμαστε καταδικασμένοι σε ψυχοσυναισθηματικό επίπεδο να μας διαπλάθουν οι προσωπικές μας εμπειρίες και να μένουν εγκλωβισμένοι μέχρις ότου αλλάξει η εξωτερική πραγματικότητα;

Ευτυχώς η κοινωνική πραγματικότητα δεν είναι τόσο γραμμική. Αντιθέτως, διέπεται από αντιφάσεις και μετασχηματισμούς.

Πράγματι , είναι οι συνθήκες αυτές που μας διαμορφώνουν.

Σε προσωπικό επίπεδο, οι οικογενειακές εμπειρίες, οι πρώιμες στενές σχέσεις, οι απογοητεύσεις στην έναρξη της ζωής είναι πραγματικοί παράγοντες οι οποίοι μας πλάθουν.

Καθώς όμως παραδεχόμαστε πως καθοριστικές για την ταυτότητά μας είναι οι εμπειρίες μας, αυτό σημαίνει πως η αντικατάσταση δυσάρεστων εμπειριών με καλύτερες, μπορεί να μας απελευθερώσει.

Η προσωπικότητα δεν είναι παρά το σύνολο των εμπειριών μας , και οι τρόποι που αναπτύξαμε για να τις διαχειριστούμε.

Μέσα από μια διαλεκτική διαδικασία, επιφέροντας άλλες εμπειρίες κατά τη διάρκεια της ζωής μας , και διεκδικώντας για να αλλάξουμε τις εξωτερικές συνθήκες , αλλάζουμε ταυτόχρονα και την ταυτότητά μας.

Η διαδικασία της αλλαγή είναι πάντα εφικτή, αρκεί να ακολουθούμε μια σωστή μεθοδολογία.

Και σωστή μεθοδολογία είναι πάντα αυτή που ξεκινάει από την πραγματικότητα και τις εμπειρίες.

Κλείνοντας, αυτό που πρέπει να μας προβληματίσει είναι κατά πόσο όλη αυτή η ρητορική για την ανθρώπινη φύση αποτελεί μια δικαιολογία προκειμένου να νομιμοποιούμε την συμμόρφωση μας με άδικες και καταπιεστικές κοινωνικές συμβάσεις, και κυρίως την άρνησή μας να αγωνιζόμαστε προς την κατεύθυνση της ανατροπής των συνθηκών που μας διαφθείρουν.

Διαβάστε επίσης:

Ανεξαρτησία και Ψυχική Υγεία

Σχετικά με τον συντάκτη

Απόφοιτη Κοινωνικής Εργασίας

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή