Έφηβος που κάθεται κάτω με το κεφάλι κρυμμένο

Η αντικοινωνική συμπεριφορά των μαθητών.

Ένα φαινόμενο που πρέπει να μας απασχολήσει.

Εισαγωγή

Τις τελευταίες μέρες προβλήθηκαν με έμφαση από τα ΜΜΕ: α) η περίπτωση ενός μαθητή Επαγγελματικού Λυκείου (ΕΠΑΛ), ο οποίος απείλησε και έβρισε χυδαία καθηγήτρια του σχολείου, επειδή αρνήθηκε να του σβήσει μια απουσία και β) το ακραίο bullying μιας ομάδας μαθητών στον Βύρωνα, σε βάρος ενός μαθητή μικρότερης ηλικίας. Οι περιπτώσεις αυτές δεν είναι μοναδικές.

Σε παγκόσμιο επίπεδο παρατηρούνται σήμερα φαινόμενα ακραίας αντικοινωνικής και προβατικής συμπεριφοράς στους μαθητές. Αν, για παράδειγμα, πάμε στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού θα δούμε μαθητές να μπαίνουν ένοπλοι στα σχολεία, να πυροβολούν και να σκοτώνουν δασκάλους και μαθητές.

Οι περιπτώσεις αυτές μπορεί να μην έχουν τέτοια συχνότητα, ώστε να επιτρέπουν τη γενίκευση, αλλά είναι συμπεριφορές που πρέπει να μας απασχολήσουν για δύο λόγους: πρώτον, γιατί δείχνουν διατάραξη στις σχέσεις μαθητών – δασκάλων, με όλες τις πιθανές συνέπειες (π.χ. διατάραξη της σχολικής ζωής, της διδακτικής – μαθησιακής διαδικασίας κ.ά.) και δεύτερον, γιατί με τέτοιου είδους συμπεριφορές ακυρώνονται ο σκοπός και οι επιμέρους επιδιώξεις της εκπαίδευσης και του σχολείου.

Πρέπει να διευκρινίσουμε από την αρχή, ότι η συμπεριφορά είναι προϊόν μάθησης και πολυπαραγοντική. Επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες εσωτερικούς, οι οποίοι εντοπίζονται στο ίδιο το παιδί (κληρονομικότητα, χρόνιες ασθένειες κ.ά.) και εξωτερικούς, οι οποίοι εντοπίζονται στο περιβάλλον (οικογένεια, σχολείο, κοινότητα κ.ά.) Εμείς θα ασχοληθούμε στο άρθρο αυτό με δύο σημαντικούς –τους σημαντικό-τερους ίσως– παράγοντες: την οικογένεια και το σχολείο.

Σκοπός και επιδιώξεις της εκπαίδευσης και του σχολείου

Ο σκοπός και οι επιδιώξεις της εκπαίδευσης καθορίζονται από το σύνταγμα της Ελλάδας (1975), άρθρο 16 και τον νόμο 1566/1985, για τη δομή και τη λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ως εξής:

ΣΚΟΠΟΣ: Η αρμονική και ισόρροπη ανάπτυξη των δυνατοτήτων και των ψυχοσωματικών δυνάμεων των μαθητών, ώστε ανεξάρτητα από το φύλο και την καταγωγή, να μπορούν να εξελιχθούν σε ολοκληρωμένες προσωπικότητες και να ζήσουν δημιουργικά.

ΕΠΙΔΙΩΞΕΙΣ: 1. Η κοινωνικοποίηση του παιδιού και του νέου. 2 . Η συστηματική μετάδοση και οικειοποίηση της σύγχρονης γνώσης και των πολιτιστικών στοιχείων που συνιστούν την πνευματική παράδοση του τόπου. 3. Η αποδοχή και οικειοποίηση των κανόνων συμπεριφοράς, διαπροσωπικών σχέσεων και κοινωνικών στάσεων. 4. Η ανάπτυξη κριτικής σκέψης και ικανότητας για επίλυση προβλημάτων. 5. Η δημιουργική προσαρμογή του νέου ανθρώπου στις ανάγκες της ανάπτυξης και τις μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής και της εργασίας.

Όπως προκύπτει από τα παραπάνω, ο ρόλος του σχολείου είναι πολυδιάστατος και περιλαμβάνει δύο κύριους άξονες:

Την μετάδοση και οικειοποίηση σύγχρονης  γνώσης και την κοινωνικοποίηση του παιδιού και του νέου, δηλαδή την ομαλή προσαρμογή του στο κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον, τα όρια του οποίου σήμερα, με την έννοια του παγκόσμιου πολίτη, διαφοροποιούνται γεωγραφικά και ποιοτικά, υπερβαίνουν τα όρια της κοινότητας και αποκτούν παγκόσμιες διαστάσεις.

Είναι σαφές, ότι, μια βασική επιδίωξη του σχολείου είναι οι μαθητές να μάθουν και να οικειοποιηθούν κανόνες συμπεριφοράς, διαπροσωπικών σχέσεων και κοινωνικών στάσεων, προκειμένου να κοινωνικοποιηθούν, δηλαδή να προσαρμοστούν ομαλά στο περιβάλλον τους και ως ενήλικες να συμβιώνουν ομαλά με τους άλλους, με βάση ένα σωστό αξιακό σύστημα, το οποίο περιλαμβάνει: κανόνες συμπεριφοράς, ηθικές και κοινωνικές αξίες, αλληλεγγύη, σεβασμό των δικαιωμάτων των άλλων κ.λπ.

Ανταποκρίνονται σήμερα το σχολείο και η οικογένεια στον ρόλο τους;

Γονείς και εκπαιδευτικοί παραπονούνται και ανησυχούν, καθώς παρακολουθούν την ολοένα αυξανόμενη αντικοινωνική συμπεριφορά των παιδιών στο σχολείο και στο σπίτι.. Έλλειψη σεβασμού, αμφισβήτηση, απόρριψη, αυθάδεια και άλλα παρόμοια είναι συμπεριφορές που εμφανίζουν συχνά τα παιδιά και οι έφηβοι σήμερα. Η απάντηση, λοιπόν στο παραπάνω ερώτημα δεν μπορεί να είναι θετική.

Γιατί άραγε; Τι φταίει;

Θα ήταν λάθος να πιστέψουμε ότι γονείς και εκπαιδευτικοί δεν θέλουν ή δεν μπορούν να ασκήσουν την αγωγή που πρέπει να δίδουν στα παιδιά τους. Όλοι οι γονείς θέλουν τα παιδιά τους να έχουν ένα αξιακό σύστημα, το οποίο θα εξασφαλίσει σωστή κοινωνική συμπεριφορά και να είναι ευτυχισμένα, καθώς θα ζουν αρμονικά με τους άλλους. Παλιότερα, γονείς και εκπαιδευτικοί, καλλιεργούσαν και μάθαιναν στα παιδιά, χωρίς σοβαρά εμπόδια, κανόνες καλής συμπεριφοράς. Ο πατέρας Καζαντζάκης, όταν ήλθε η ώρα να πάει το παιδί (ο Νίκος) στο σχολείο, το πήρε από το χέρι, πήγε στο σχολείο και το παρέδωσε στον δάσκαλο λέγοντας: «Σού ’φερα δάσκαλε το κοπέλι. Μάθε του γράμματα. Κάμε το άνθρωπο, δάσκαλε!…» (Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο). Σήμερα οικογένεια και σχολείο έχουν σχεδόν αποδυναμωθεί. Ισχυρές αντίρροπες διδακτικές δυνάμεις αντιστρατεύονται την προσπάθεια των γονέων και του σχολείου. Ο θεσμός της οικογένειας περνά κρίση. Οι ηθικές και κοινωνικές αξίες έχουν περιθωριοποιηθεί. Οι σχέσεις των ανθρώπων έχουν διαταραχθεί. Τα κοινωνικά πρότυπα που προβάλλουν τα ΜΜΕ (τζόγος, ερωτισμός, βία, εγκληματικότητα, αθέμιτος ανταγωνισμός, καταπάτηση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, δολοφονίες, ληστείες, απαξίωση της προσωπικότητας του ανθρώπου και της ζωής, κ.ά.), στην πλειονότητά τους, είναι διεφθαρμένα και οδηγούν τα παιδιά και τους έφηβους προς την αντίθετη από τη σωστή κατεύθυνση. Κάθε φορά που αξιολογούμε προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών διαπιστώνομε ότι αυτά είναι αντανάκλαση των κοινωνικών προτύπων σε συνδυασμό με την αγωγή που δέχονται από την οικογένεια ή τουλάχιστον επηρεάζονται σοβαρά από αυτά.

Τα πρότυπα αυτά συχνά είναι τόσο δυνατά και επίμονα, ώστε ακυρώνουν τις λίγες  προσπάθειες που η πολιτεία κάνει για να βοηθήσει τα παιδιά και τους έφηβους να βρουν τους εαυτούς τους και τον δρόμο τους. Τι μπορούμε, για παράδειγμα, να περιμένουμε από έναν έφηβο, όταν η πολιτεία παρουσιάζει στην τηλεόραση ένα πρόγραμμα για την καταπολέμηση του αλκοολισμού και στις διαφημίσεις που ακολουθούν αμέσως μετά, δείχνει ένα ηθοποιό, ο οποίος μπορεί να είναι ο ήρωάς του, με ένα ποτήρι ουίσκι στο χέρι, για να διαφημίσει την (τάδε)) μάρκα ουίσκι,;

Υπάρχει λύση;

Όταν συζητούμε τα θέματα αυτά με εκπαιδευτικούς και γονείς πάντα καταλήγουμε στην εκπαίδευση. Κοινή διαπίστωση όλων όσων ασχολούμαστε με την εκπαίδευση είναι ότι αν και ο σκοπός και οι επιμέρους επιδιώξεις της είναι σωστά καθορισμένες από το σύνταγμα και τους νόμους του κράτους, στην εφαρμογή παρατηρείται μονομέρεια υπέρ της μετάδοσης γνώσεων, σε βάρος της κοινωνικοποίησης, της καλλιέργειας κανόνων συμπεριφοράς κ.λπ. των μαθητών. Έτσι σιγά σιγά φτάσαμε στο λεγόμενο γνωσιοκεντρικό σχολείο, δηλαδή στο σχολείο, το οποίο σκοπό έχει τη μετάδοση γνώσεων, πολλές μάλιστα από τις οποίες, μετά από λίνο, λόγω των τεχνολογικών εξελίξεων, θα είναι άχρηστες. Παραμελούνται οι λοιπές επιδιώξεις της εκπαίδευσης, που είναι και οι σημαντικότερες, όπως είναι η ισόρροπη ανάπτυξη της προσωπικότητας και η κοινωνικοποίηση των μαθητών.

Κάθε φορά που συνεργαζόμαστε με τους εκπαιδευτικούς, ιδιαίτερα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και προσπαθούμε να του πείσουμε ότι με τη μονομέρεια αυτή παραβιάζονται το σύνταγμα και οι νόμοι του κράτους, η απάντηση που μας δίδουν είναι αφοπλιστική. Τι μας λένε:

α. Δεν έχουμε χρόνο για πλήρη και ισότιμη υποστήριξη του σκοπού και των επιμέρους επιδιώξεων της εκπαίδευσης. Καταλαβαίνουμε, ότι υπάρχει πρόβλημα. Το πιο σημαντικό μέρος του προγράμματος παραμελείται, αλλά το Υπουργείο και οι προϊστάμενοι μάς πιέζουν να βγάλουμε την ύλη, δηλαδή να καλύψουμε το γνωστικό μέρος του προγράμματος. Κι αν δεν πειθαρχήσουμε θα είμαστε εκτεθειμένοι σε κριτική και παρατηρήσεις.

Αυτή η λανθασμένη επιλογή των προτεραιοτήτων φαίνεται και από το γεγονός, ότι τα σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ιδιαίτερα το λύκειο, αποτελούν πλέον προκαταρκτικό τμήμα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Στο επίπεδο αυτό τη δουλειά του σχολείου έχουν αναλάβει τα φροντιστήρια.

β. Δεν έχουμε την εκπαίδευση που χρειάζεται για να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα συμπεριφοράς των μαθητών. Τα προβλήματα αυτά διογκώνονται και περιπλέκονται όλο και πιο πολύ. Σήμερα, για την αντιμετώπισή τους απαιτείται γονείς και εκπαιδευτικοί να διαθέτουν ειδικές γνώσεις (Χρηστάκης, 1994, 2002, 2012: 39).

Προτάσεις

Αν θέλουμε πραγματικά να αλλάξουν και να βελτιωθούν τα συμπεριφοριστικά μοντέλα των μαθητών, πρέπει να στρέψουμε την προσοχή μας στην εκπαίδευση, Όχι μόνο γιατί η εκπαίδευση είναι ο παράγοντας, που μπορεί, με συστηματικό τρόπο, να μας δώσει σύντομα αποτελέσματα, αλλά και γιατί μπορούμε να έχουμε άμεσα εφαρμόσιμες λειτουργικές παρεμβάσεις, αρκεί η πολιτεία να προβεί στις διαρθρωτικές αλλαγές που απαιτούνται για την αναθεώρηση του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Οι αλλαγές αυτές πρέπει να περιλαμβάνουν δύο άξονες:

α. Αναλυτικά προγράμματα και βιβλία. Αν και ο σκοπός και οι επιμέρους επιδιώξεις της εκπαίδευσης είναι σωστά καθορισμένα, τα αναλυτικά προγράμματα και τα σχολικά βιβλία, είναι επηρεασμένα από την ανάπτυξη της τεχνολογίας, την παγκοσμιοποίηση και την ανάγκη για αυξημένα προσόντα του μελλοντικού εργαζόμενου. Η αντίληψη αυτή οδήγησε σταδιακά στο γνωσιοκεντρικό σχολείο. Δεν αμφισβητείται, βέβαια, η χρησιμότητα των γνώσεων. Αλλά πρέπει επιτέλους να σκεφτούμε και να αποφασίσουμε τι θέλουμε. Θέλουμε έναν άνθρωπο γνώστη ή θέλουμε ένα κοινωνικό άνθρωπο; Το σωστό είναι στη μέση. Ο αυριανός άνθρωπος πρέπει να έχει τις αναγκαίες γνώσεις, για να μπορεί να επιβιώσει στην ούτως ή άλλως ανταγωνιστική κοινωνία που ζούμε (άνθρωπος γνώστης), αλλά παράλληλα πρέπει να είναι και κοινωνικός άνθρωπος, Να έχει δηλαδή τις κοινωνικές δεξιότητες που απαιτούνται, για να μπορεί να συμβιώνει αρμονικά με τους άλλους. Συνεπώς, το εκπαιδευτικό μας σύστημα πρέπει να αλλάξει. Πρέπει να μετεξελιχθεί από γνωσιο-κεντρικό σε ανθρωποκεντρικό. Αυτό είναι υποχρέωση της πολιτείας.

β. Εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Οι εξωτερικοί παράγοντες που ευθύνονται για την εμφάνιση των προβλημάτων συμπεριφοράς των μαθητών (κοινωνικά πρότυπα κ.λπ.) δεν φαίνεται πιθανό να αλλάξουν στο προσεχές μέλλον. Συνεπώς, τα προβλήματα αυτά θα διογκώνονται και θα περιπλέκονται περισσότερο, ενώ η πρόληψη και η αντιμετώπισή τους δεν είναι δυνατή με πρόχειρους ή εμπειρικούς τρόπους. Οι εκπαιδευτικοί πρέπει να χρησιμοποιούν ειδικές στρατηγικές, τεχνικές και μεθόδους για την αλλαγή της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς των μαθητών. Αυτό σημαίνει ότι χρειάζονται κατάλληλη εκπαίδευσή. Αυτό άλλωστε μας ζητούν οι ίδιοι, όταν συζητούμε μαζί τους τα θέματα αυτά.

Θυμηθείτε την έκφραση της καθηγήτριας στο video που έδειξε η τηλεόραση, όταν δεχόταν τις απειλές και τις ύβρεις του μαθητή, για να του σβήσει μια απουσία. Φάνηκε εντελώς αμήχανη! Δεν ήξερε τι να κάμει! Και ευτυχώς, έδειξε υπομονή και αυτοσυγκράτηση –μπράβο της γι’ αυτό–, διαφορετικά θα μπορούσε να είχαν συμβεί χειρότερα πράγματα.

Συμπεράσματα

Η αντικοινωνική συμπεριφορά των μαθητών είναι σήμερα ένα φαινόμενο που διογκώνεται όλο και πιο πολύ. Οι παράγοντες που το προκαλούν είναι πολλοί. Ωστόσο, η εκπαίδευση είναι ένας βασικός –ο βασικότερους ίσως παράγοντας– τον οποίο μπορούμε να ελέγξουμε άμεσα και αποτελεσματικά, αρκεί η πολιτεία να προβεί στις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις, στους παρακάτω τομείς.

1. Αναθεώρηση και προσαρμογές στα προγράμματα σπουδών των παραγωγικών σχολών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, ώστε όλοι οι εκπαιδευτικοί να είναι ενήμεροι για τα προβλήματα αυτά και να ξέρουν τρόπους αντιμετώπισής τους .

2. Αναθεώρηση και προσαρμογές στα αναλυτικά προγράμματα και στα σχολικά βιβλία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, το περιεχόμενο των οποίων πρέπει να έχει ανθρωπιστικό χαρακτήρα.

Οι στρατηγικές διδασκαλίας πρέπει να περιλαμβάνουν δραστηριότητες από τις οποίες τα παιδιά θα αποκτούν βιωματικές γνώσεις και εμπειρίες, σχετικές με το αξιακό σύστημα που πρέπει να αποκτούν, σε ό,τι αφορά τις σχέσεις των ανθρώπων και ρόλο το τους ως πολιτών στην κοινωνία που θα ζήσουν.

3. Παράλληλα, πρέπει να οργανωθεί και να λειτουργεί συστηματικά η επιμόρφωση των γονέων. Αυτή πρέπει στο εξής να αποτελεί θεσμικό ρόλο της πολιτείας. Είναι γνωστό, ότι η συστηματική συνεργασία των εκπαιδευτικών και των γονέων είναι ο χρυσός κανόνας για την κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων και τη δημιουργία μιας αυριανής κοινωνίας που θα είναι καλύτερη από τη σημερινή.

4. Είναι επιτακτική η ανάγκη της επιστροφής στο μοντέλο της ανθρωπιστικής παιδείας, για να θυμηθούμε τον Κοραή και άλλους σπουδαίους Έλληνες της νεότερης Ελλάδας, αλλά και ξένους παλιούς και νέους κοινωνιολόγους και παιδαγωγούς. Ο Comenius λ.χ., Τσέχος φιλόσοφος, παιδαγωγός και θεολόγος, τον 15ο αιώνα διακήρυσσε: προτιμώ ένα καλοφτιαγμένο από ένα καλογεμισμένο κεφάλι. Ο John Naisbit, σύγχρονος Αμερικανός συγγραφέας και μελλοντολόγος, είπε: Η αλλαγή στον 21ο αιώνα δεν θα προέλθει από την τεχνολογία, αλλά από μια νέα αντίληψη για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος!

Ας μου επιτραπεί, τέλος, να κλείσω το άρθρο αυτό με ένα συνταρακτικό κείμενο, το οποίο διαβάστηκε σε ένα συνέδριο ειδικής αγωγής, που έγινε πριν μερικά χρόνια στην Ουαλία (Αγγλία), γραμμένο από ένα άνθρωπο, που βγήκε ζωντανός από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης της ναζιστικής Γερμανίας.

» Αγαπητοί εκπαιδευτικοί,
» Βγήκα ζωντανός από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
» Τα μάτια μου είδαν πράγματα που δεν θα έπρεπε να έχει δει κανείς ποτέ.
» Είδα θαλάμους αερίων που κατασκευάστηκαν από καλά εκπαιδευμένους
μηχανικούς.
» Είδα παιδιά να φαρμακώνονται από καλά εκπαιδευμένους γιατρούς
» Είδα βρέφη να θανατώνονται από καλά εκπαιδευμένες νοσοκόμες.
» Είδα γυναίκες και μωρά να δολοφονούνται και να ρίχνονται στην πυρά από
απόφοιτους πανεπιστημίων.
» Αυτά είδα και γι’ αυτό είμαι δύσπιστος απέναντι στην εκπαίδευση.
» Ένα ζητώ από τους εκπαιδευτικούς: Να βοηθούν τους μαθητές τους να γίνονται
άνθρωποι!
» Οι προσπάθειές τους δεν επιτρέπεται να έχουν ως αποτέλεσμα εκπαιδευμένα
τέρατα, ψυχασθενείς με διπλώματα, σπουδασμένους Άιχμαν!
» Ανάγνωση, γραφή και αριθμητική μόνο τότε έχουν σημασία, όταν συμβάλλουν
να γίνουν τα παιδιά μας άνθρωποι.

Αν παραφράσουμε το κείμενο αυτό έτσι, ώστε να μην περιοριστούμε μόνο στους εκπαιδευτικούς, αλλά να πούμε «αγαπητοί εκπαιδευτικοί και γονείς» και παραμεί-νουν τα υπόλοιπα ως έχουν, νομίζω ότι θα έχουμε πει κάτι πολύ ουσιαστικό και χρήσιμο.

Περίληψη

Οι τεχνολογικές εξελίξεις των τελευταίων ετών σε συνδυασμό με την παγκοσμιοποίηση, δημιούργησαν νέα δεδομένα σε ό,τι αφορά την παραγωγή και την μετάδοση της γνώσης και οδήγησαν στη διαμόρφωση ενός νέου οικονομικού και κοινωνικού παγκόσμιου περιβάλλοντος. Σ’ αυτό το νέο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον είναι αναγκασμένος πλέον ο άνθρωπος να προσαρμόζεται, να ζει και να δραστηριοποιείται. Συνέπεια των αλλαγών αυτών είναι η διαμόρφωση του γνωσιοκεντρικού σχολείου, του σχολείου που κύριο στόχο έχει τη μετάδοση γνώσεων. Η απαίτηση αυτή συνδέεται άμεσα με την εκπαίδευση, στόχος της οποίας πρέπει να είναι η διαμόρφωση του παγκόσμιου πολίτη με δύο κύρια χαρακτηριστικά: τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου γνώστη και του Κοινωνικού ανθρώπου ταυτόχρονα. Του ανθρώπου δηλαδή που θα μπορεί να παράγει νέα γνώση και καινοτομία, αλλά θα διαθέτει και τις γνώσεις και τις κοινωνικές δεξιότητες που απαιτούνται, για να συμβιώνει με τους άλλους ομαλά, με σεβασμό στα ατομικά δικαιώματα, με ειρήνη και αλληλεγγύη. Αυτό προϋποθέτει σοβαρές αλλαγές και μεταρρυθμίσεις στο εκπαιδευτικό σύστημα. Ειδικότερα πρέπει να γίνουν σοβαρές αλλαγές στη φιλοσοφία, στους στόχους, στο περιεχόμενο των προγραμμάτων, στις στρατηγικές διδασκαλίας, στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και στην επιμόρφωση των γονέων. Με απλά λόγια, πρέπει το σημερινό γνωσιοκεντρικό εκπαιδευτικό σύστημα να μετεξελιχθεί σε ανθρωποκεντρικό.

Σχετικά με τον συντάκτη

Κώστας Χρηστάκης
Ειδικός Πάρεδρος ε.τ. του Π.Ι.

Αφήστε σχόλιο

ΧΟΡΗΓΟΙ

Επιστροφή στην κορυφή

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο