Οικογένεια

Γονείς και παιδιά στο περιβάλλον μιας νέας εποχής [1]

«Το παιδί, για την αρμονική ανάπτυξη της προσωπικότητάς του, έχει ανάγκη από αγάπη και κατανόηση. Πρέπει κατά το δυνατό, να μεγαλώνει κάτω από την προστασία και την ευθύνη των γονιών του και σε κάθε περίπτωση, μέσα σε ατμόσφαιρα θαλπωρής και ηθικής και υλικής ασφάλειας»
(Παγκόσμια Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού, Αρχή 6η)

Εισαγωγή

Ο Αλμπέρτο Μοράβια στο μυθιστόρημά του «Η χωριάτισσα» γράφει: «Έχω προσέξει πολλές φορές πως τα παιδιά κάνουν το αντίθετο από αυτό που τους  λένε ή κάνουν οι γονείς τους, όχι γιατί πιστεύουν στην πραγματικότητα ότι οι γονείς τους κάνουν άσχημα, αλλά για το μοναδικό λόγο ότι αυτά είναι παιδιά και οι γονείς τους είναι οι γονείς και θέλουν κι αυτά να έχουν τη ζωή τους με το δικό τους τρόπο, όπως οι γονείς έχουν τη δική τους ζωή». Είναι βέβαιο, ότι όλοι οι γονείς έχουν παρατηρήσει και μπορούν να αναφέρουν πράγματα που κάνουν ή δεν κάνουν τα παιδιά τους, τα οποία είναι έξω από τις αντιλήψεις, τις πεποιθήσεις και τις προσδοκίες τους.

Ο ρόλος των γονέων στην ανάπτυξη και την κοινωνικοποίηση των παιδιών τους δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Αλλά, καθώς περνούν τα χρόνια και οι συνθήκες στο περιβάλλον της οικογένειας, του σχολείου και της κοινωνίας αλλάζουν προς το χειρότερο, ο ρόλος αυτός αποκτά περισσότερο ενδιαφέρον και γίνεται ιδιαίτερα σημαντικός. Ιδιαίτερα στην εποχή μας, που η προπαγάνδα και η διαφήμιση έχουν αναχθεί σε πανίσχυρες αντίρροπες διδακτικές και κοινωνικοποιητικές δυνάμεις και αντιστρατεύονται τον κοινωνικοποιητικό ρόλο της οικογένειας και του σχολείου, πολλοί γονείς αγωνιούν, άγχονται και αναζητούν απαντήσεις σε ερωτήματα όπως:
– Τι πρέπει να κάνω ή να μην κάνω, για να βοηθήσω το παιδί μου να αναπτυχθεί και να ωριμάσει σωστά;
– Πώς μπορώ να προστατέψω το παιδί μου από τους κινδύνους που το περιτριγυρίζουν και να προλάβω το «κακό;
Τα ερωτήματα αυτά θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε, σε συνδυασμό με τα νέα δεδομένα που δημιούργησαν οι τεχνολογικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών. Έτσι θα κατανοηθούν καλύτερα οι αλλαγές που παρατηρούνται σήμερα στις συμπεριφορές των παιδιών, σε σύγκριση με παλιότερες εποχές, και οι δυσκολίες των γονιών να τις αντιμετωπίσουν.

Αποσαφήνιση όρων και εννοιών

Με τον όρο ανάπτυξη εννοούμε την ψυχοσωματική, νοητική, κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών. Με τον όρο κοινωνικοποίηση εννοούμε τη διαδικασία μέσα από την οποία το παιδί και ο έφηβος, καθώς μεγαλώνουν στο περιβάλλον της οικογένειας, του σχολείου και της κοινότητας, διαμορφώνουν το αξιακό τους σύστημα, αναπτύσσουν και διατηρούν καλές σχέσεις με τα πρόσωπα του περιβάλλοντος, μαθαίνουν να αναγνωρίζουν και να σέβονται τα δικαιώματα των άλλων και οικοδομούν την προσωπικότητά τους.

Πρέπει από την αρχή να ξεκαθαρίσουμε, ότι η ανάπτυξη και η κοινωνικοποίηση του παιδιού και του εφήβου είναι συνάρτηση δύο παραγόντων: (i) του γενετικού υλικού, το οποίο κληρονομούν από τους γονείς τους (κληρονομικότητα) και (ii) των αλληλεπιδράσεών τους με τους παράγοντες του περιβάλλοντος. Για την καλύτερη κατανόηση μπορούμε να ταξινομήσουμε τους παράγοντες αυτούς ως εξής (Χρηστάκης, 2001).:
α. Ενδογενείς (νοητικές ικανότητες, δεξιότητες, συναισθηματικές καταστάσεις, εσωτερικές παροτρύνσεις – κίνητρα κ.λπ.) και β. Εξωγενείς (οικογένεια, σχολείο, κοινωνία).

Σε ό,τι αφορά τους ενδογενείς παράγοντες, οι περισσότεροι συνυπάρχουν με το παιδί και τα περιθώρια αλλαγών είναι περιορισμένα. Παρεμβαίνουμε κυρίως αντισταθμιστικά, προκειμένου να απομονώσουμε τα αρνητικά και να ενισχύσουμε τα θετικά χαρακτηριστικά, με στόχο την εξισορρόπηση του παιδιού με τον εαυτό του και με το περιβάλλον του.

Σε ό,τι αφορά τους εξωγενείς παράγοντες έχουμε πολλές δυνατότητες παρέμβασης με σοβαρές πιθανότητες επιτυχίας. Η παρέμβαση αυτή αποσκοπεί κυρίως στον έλεγχο των παραγόντων του περιβάλλοντος, των αλληλεπιδράσεών τους με το παιδί και στην αλλαγή ή στη βελτίωση των συνθηκών κάτω από τις οποίες αναπτύσσεται και κοινωνικοποιείται το παιδί και ο έφηβος (Χρηστάκης, 2013: 92).

Ειδικοί επιστήμονες και Παγκόσμιοι Οργανισμοί κύρους έχουν ασχοληθεί με το θέμα αυτό και έχουν διατυπώσει κατά καιρούς σχετικές αρχές και οδηγίες για την ανάπτυξη της προσωπικότητας και την κοινωνικοποίηση του παιδιού. Αναφέρεται, για παράδειγμα, ο ΟΗΕ, ο οποίος σε συνεργασία με την UNICEF συνέταξε το 1959 την Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού, που αναφέρεται παραπάνω.

Προϋποθέσεις ομαλής ανάπτυξης και προσαρμογής

Πιο συγκεκριμένα, η ανάπτυξη, η διαμόρφωση της προσωπικότητας και η προσαρμογή των παιδιών και των εφήβων ακολουθεί μια περίπλοκη διαδικασία, η οποία συντελείται κάτω από ορισμένες συνθήκες και προϋποθέσεις όπως:

α. Ύπαρξη των αναγκαίων ικανοτήτων και δεξιοτήτων: οι καλές νοητικές ικανότητες, ψυχοκινητικές και γνωστικές δεξιότητες ή λειτουργίες, ευνοούν την ομαλή ψυχοσωματική ανάπτυξη του παιδιού και συμβάλουν στην διαμόρφωση καλής αυτοϊδέας και αυτοεκτίμησης, στην απόκτηση αισθήματος προσωπικής επάρκειας και συναισθηματικής σταθερότητας. Όλα αυτά, με τη σειρά τους, συμβάλλουν στην ομαλή ανάπτυξη και κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων.

β. Ικανοποίηση των βασικών αναγκών. Μερικές από τις ανάγκες αυτές είναι οι εξής :

  •  Για τις ηλικίες 0 – 12 (βρεφική και παιδική ηλικία)

– Βιολογικές: τροφή, ένδυση / υπόδηση κ.λπ.
– Ψυχολογικές: αγάπη, στοργή, ασφάλεια, αναγνώριση, εμπιστοσύνη κ.λπ.
– Πνευματικές: σχολείο, μόρφωση, ερεθίσματα για μάθηση, ικανοποίηση περιέργειας κ.λπ.
– Κοινωνικές: συναναστροφές, φιλίες, συντροφικότητα, αναγνώριση, αίσθημα του ανήκειν κ.λπ.

  • Για τις ηλικίες 11/12 ή 13 – 16/18 (εφηβική ηλικία):

Όλες οι παραπάνω ανάγκες και επιπλέον για τους εφήβους: αποδοχή της νέας μορφής του σώματός τους, συναισθηματική αυτονομία, ετεροφυλική σχέση, διαμόρφωση συστήματος αξιών και φιλοσοφίας ζωής, προετοιμασία για την άσκηση ενός επαγγέλματος, ταυτότητα του «εγώ», απάντηση στα ερωτήματα «ποιος είμαι;», «από πού έρχομαι;», «πού πηγαίνω;» κ.λπ.

γ. Αλληλεπιδράσεις μεταξύ του παιδιού και των παραγόντων του περιβάλλοντος: οικογένεια, σχολείο, κοινότητα. Ιδιαίτερα οι επιδράσεις της οικογένειας και των γονέων, πρέπει να ασκούν θετικές επιρροές για την ανάπτυξη και την κοινωνικοποίηση του παιδιού και του εφήβου. Παράγοντες που εντοπίζονται στην οικογένεια και διευκολύνουν ή δυσχεραίνουν την καλή ανάπτυξη και προσαρμογή είναι οι εξής:

– Η εσωτερική δομή και λειτουργία της οικογένειας.
– Οι σχέσεις. μεταξύ των μελών της οικογένειας, ιδιαίτερα με τους γονείς.
– Οι συνθήκες λειτουργίας της οικογένειας (οικονομική κατάσταση, ειδικές κατα-στάσεις, π.χ. χρόνια ασθένεια του ενός γονέα, κ.ά.).
– Τα γονεϊκά πρότυπα.
– Η αγωγή που παρέχει η οικογένεια στο παιδί κ.λπ.
Ένα εύλογο ερώτημα που τίθεται στο σημείο αυτό είναι:
– Με τις σημερινές οικονομικές και κοινωνικές συγκυρίες, είναι δεδομένο ότι η οικογένεια και οι άλλοι θεσμοί (σχολείο, κοινωνία) θα επιτύχουν την αποστολή τους;

Μια κατ’ αρχήν απάντηση είναι «όχι». Κι αυτό γιατί: Η οικογένεια αποδομείται και απαξιώνεται συστηματικά. Το εκπαιδευτικό σύστημα αποδεικνύεται ανεπαρκές για να ανταποκριθεί στις νέες απαιτήσεις και στα δεδομένα που διαμόρφωσαν οι τεχνολογικές, επιστημονικές και κοινωνικές ανακατατάξεις της εποχής μας. Η κοινωνία, με τα πρότυπα που προβάλλει, δημιουργεί πανίσχυρες αντίρροπες διδακτικές και κοινωνικοποιητικές δυνάμεις, που αντιστρατεύονται το έργο της οικογένειας και του σχολείου. Πιο αναλυτικά τα νέα δεδομένα είναι τα εξής.

Τα δεδομένα της εποχής μας

Ζούμε σε μια εποχή κοσμοϊστορικών αλλαγών. Η ταχεία ανάπτυξη της τεχνολογίας και της πληροφορικής καθιστά εύκολη την πρόσβαση στη γνώση στην πλειονότητα των ανθρώπων και προσφέρει τεράστιες δυνατότητες για τη μελέτη, τη βελτίωση και την οργάνωση της ζωής τους. Οι εξελίξεις των θετικών επιστημών και της κοσμολογίας δημιούργησαν μια νέα συνείδηση του κόσμου (Νανόπουλος, 2006). Οι νευροεπιστήμες οδήγησαν στην αποκρυπτογράφηση των λειτουργιών του εγκεφάλου, ώστε να γνωρίζουμε πλέον, ότι ο εγκέφαλος είναι «η μηχανή του νου» και άρα μπορούμε να ελέγχουμε, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου. Η ανάπτυξη των φυσικών επιστημών οδήγησε στην κατάκτηση του διαστήματος και άνοιξε νέους ορίζοντες και νέα προοπτική στο σύγχρονο άνθρωπο. Από τα στενά όρια του πλανήτη γη πέρασε στο διάστημα και στα διαστημικά ταξίδια. Ο μύθος του σύμπαντος και της αντίληψης ότι η γη είναι το κέντρο του κόσμου έχει ξεπεραστεί. Τώρα μπορούμε να βλέπουμε κατάματα το σύμπαν, να το μελετούμε και να το ερμηνεύουμε ορθολογικά, με βάση τα πραγματικά δεδομένα και όχι με μύθους  και μαγείες.

Με βάση τις εξελίξεις αυτές, μια λογική υπόθεση που θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς είναι η εξής: Η σωστή αξιοποίηση όλων των παραπάνω εξελίξεων μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για σοβαρές αλλαγές και βελτίωση της ποιότητας της ζωής του ανθρώπου. Στην πραγματικότητα όμως παρατηρείται αντιφατικότητα. Η ποιότητα της ζωής αντί να βελτιώνεται χειροτερεύει. Τα τεχνικά χαρακτηριστικά υπερτερούν, αλλά τα ποιοτικά στοιχεία υπολείπονται. Μπορεί να έχουμε καλύτερο αυτοκίνητο, να φορούμε ακριβότερα ρούχα, να κάνουμε περισσότερα ταξίδια, αλλά η αβεβαιότητα και η ανασφάλεια τα τελευταία χρόνια για το μέλλον, ιδιαίτερα για τους νέους, είναι ένας μόνιμος ζωντανός εφιάλτης. Η αντιφατικότητα αυτή δεν μπορεί παρά να επηρεάζει την ψυχοπαιδαγωγική ανάπτυξη και την κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων.

Όσοι ασχολούμαστε με το παιδί και τον έφηβο βιώνουμε καθημερινά το άγχος, την ανησυχία και την αγωνία των γονέων, καθώς εκείνοι παρακολουθούν τις αντιδράσεις και τις αντικοινωνικές συμπεριφορές των παιδιών τους στο σχολείο και στο σπίτι. Η βία στην παιδική και εφηβική ηλικία έχει πάρει επιδημική μορφή και επικίνδυνες δια-στάσεις. Καθημερινά τα δελτία ειδήσεων «φιλοξενούν» περιστατικά αντικοινωνικής και παραβατικής συμπεριφοράς παιδιών και εφήβων. Λίγο πιο πέρα, κυρίως στην υπερατλαντική «γειτονιά» μας, στις ΗΠΑ, μαθητές μπαίνουν με αυτόματα όπλα στα σχολεία και σκοτώνουν αθώους δασκάλους και συμμαθητές τους. Πολύς λόγος γίνεται τελευταία για τη βία στα σχολεία, το γνωστό bullying. Πρόσφατα ένας πατέρας, καθώς συζητούσαμε το πρόβλημα συμπεριφοράς του 14/χρονου γιού του ξέσπασε και με αγανάκτηση μού είπε: «Πολύ φοβούμαι ότι στο τέλος θα γίνω παιδοκτόνος. Δεν τον αντέχω άλλο!…». Μια καθηγήτρια φιλόλογος, που εργάζεται σε λύκειο των βορείων προαστίων, μου εκμυστηρεύτηκε ότι σκέφτεται να παραιτηθεί και να φύγει με μειωμένη σύνταξη, γιατί «οι σημερινοί μαθητές δεν ‘παλεύονται’. Αδιαφορούν για τα μαθήματα, δεν σέβονται τους καθηγητές τους, αυθαδιάζουν και τελικά αναρωτιέμαι αν η δουλειά που κάνω με κόπο πιάνει τόπο». Και εύλογα διερωτάται κανείς (Χρηστάκης, 2013, σσ 41,42, και 54, 55):

– Γιατί σε μια εποχή θεαματικών τεχνολογικών και επιστημονικών εξελίξεων, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και οι συμπεριφορές πολλών παιδιών και εφήβων, αντί να βελτιώνονται χειροτερεύουν;

Είναι γνωστό, ότι τόσο η οικογένεια όσο και η κοινωνία, τις τελευταίες δεκαετίες αποδομούνται συστηματικά. Η ενδοοικογενειακή επικοινωνία μειώνεται όλο και περισσότερο. Το παιδί και ο έφηβος απαιτούν από τους γονείς περισσότερη ελευθερία και αυτονομία. Είναι, επίσης, γνωστό, ότι το παιδί και ο έφηβος αναπτύσσονται, και κοινωνικοποιούνται ακολουθώντας τα πρότυπα που τους προσφέρουν η οικογένεια, το σχολείο και η κοινωνία. Όμως, η κατάλυση των αξιών του ανθρώπου και της ζωής προκαλεί σύγχυση, αποδιοργάνωση και απαξίωση των παραγόντων αυτών. Έτσι καθίστανται αδύναμοι να ανταποκριθούν στον ρόλο τους, με όλες τις αρνητικές συνέπειες, σχετικά με την κοινωνικοποίηση των παιδιών. Τα παρακάτω χαρακτηριστικά της εποχής μας επιβεβαιώνουν την άποψη αυτή. (Χρηστάκης, 2013, σ. 55).

α. Ο ευκολοπλουτισμός. Η αντίληψη αυτή, που κυριάρχησε τις τελευταίες δεκαετίες και ως ένα βαθμό εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα, οδήγησε στον απάνθρωπο ανταγωνισμό και απώθησε τις βασικές ηθικές και κοινωνικές αξίες, που ευνοούν την ανάπτυξη καλών ανθρώπινων σχέσεων και δραστηριοτήτων. Η αναζήτηση του εύκολου κέρδους οδηγεί πολλούς στον τζόγο, στο παράνομο χρήμα, στο εμπόριο των ναρκωτικών, στη φοροδιαφυγή και στην εμπορευματοποίηση του ίδιου του ανθρώπου

β. Ο πολιτισμός της διασημότητας. Είναι ένα νέο φαινόμενο της εποχής μας που καταστρατηγεί τις πραγματικές αξίες του ανθρώπου. Οι καλλιτέχνες, οι πολιτικοί και άλλοι επιζητούν να βγουν στα τηλεοπτικά παράθυρα έστω για λίγα λεπτά, εκθέτοντας τους εαυτούς τους στο ευρύ κοινό. Έτσι πιστεύουν ότι γίνονται αναγνωρίσιμοι και εξασφαλίζουν περισσότερους ψήφους, τηλεθέαση κ.λπ. Παράλληλα, άλλοι επιτήδειοι –δημοσιογράφοι, καναλάρχες κ.ά.– εκμεταλλεύονται την αδυναμία αυτή και κερδίζουν χρήματα, ενώ με την παράλληλη προβολή αρνητικών προτύπων διαφθείρουν τους νέους μας (Παπαθανασόπουλος, 2006).

γ. Τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (ΜΜΕ) και ιδιαίτερα η αγοραία τηλεόραση. Η τηλεόραση κατασκευάζει και προωθεί με επιτυχία εικόνες ανθρώπων για λαϊκή τέρψη, προσωρινή και κατανάλωση, γιατί ο νέος τύπος διασημότητας είναι εύκολα χειραγωγήσιμος. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, ότι πολλά από τα νέα παιδιά που εκτίθενται μπροστά στις κάμερες των ριάλιτι και των διαφημίσεων, στη συνέχεια βρίσκουν δουλειά στα κανάλια που τα εκθέτουν, τα ευτελίζουν και τα μεταχειρίζονται ως αγοραίο εμπόρευμα.

δ. Η παγκοσμιοποίηση. Οι ισχυροί της γης με το πρόσχημα της προστασίας της παγκόσμιας ειρήνης, των δικαιωμάτων του ανθρώπου και της ελευθερίας των λαών, εφεύραν την παγκοσμιοποίηση, την οποία επικαλούνται συχνά, ενώ οι ίδιοι καταπατούν κάθε έννοια δικαίου και ηθικής, χειραγωγούν κυβερνήσεις, καταδυναστεύουν λαούς, καταργούν τα ανθρώπινα δικαιώματα και θέτουν σε κίνδυνο την παγκόσμια ειρήνη. Όλα όσα παλιότερα θεωρούσαμε πανανθρώπινες αξίες, οι οποίες ενσαρκώνονταν στο πρόσωπο του ηθικού και κοινωνικού ανθρώπου και τύχαιναν σεβασμού, σήμερα είναι χαρακτηριστικά μόνο λίγων ρομαντικών.

Και δεν φτάνουν όλα αυτά. Τα παιδιά και οι έφηβοι έχουν από πάνω κι εμάς τους γονείς που επενδύουμε συχνά δυσβάστακτες προσδοκίες και γινόμαστε απαιτητικοί, καταπιεστικοί και μερικές φορές ανυπόφοροι. Η Μαριλένα, μια μαθήτρια η οποία πήρε μέρος σε μια ημερίδα που οργάνωσε το Κέντρο Κοινωνικής Στήριξης του Δήμου Κορδελιού στον Εύοσμο Θεσσαλονίκης (2011), με θέμα «το άγχος των εξετάσεων: εχθρός ή σύμμαχος;», καταγράφει ως εξής τη γνώμη της για τη στάση των γονέων. «Οι γονείς, στην προσπάθειά τους να μας εξηγήσουν, ότι χρειάζεται να εξασφαλίσουμε το μέλλον μας, μάς τρομοκρατούν. Έχοντας αγωνία για το μέλλον των παιδιών τους, ασκούν ακόμη μεγαλύτερη πίεση, τροφοδοτώντας έτσι ακόμη περισσότερο το άγχος των παιδιών, που προσπαθούν ήδη να βρουν το δρόμο τους μέσα από μια επαναστατική εφηβεία. Έχουμε, λοιπόν, να αντιμετωπίσουμε και τα καταπιεσμένα όνειρα των γονιών μας, σκλαβώνοντας όμως έτσι τα δικά μας όνειρα …» (Χρηστάκης, 2013, σ. 42).

Πώς φτάσαμε ως εδώ; Τι προηγήθηκε;

Η ανάλυση του ερωτήματος αυτού μπορεί να οδηγήσει στην απάντηση που αναζητούμε. Έτσι θα κατανοήσουμε τις αλλαγές που έχουν επέλθει στις συμπεριφορές των παιδιών και των εφήβων, σε σύγκριση με παλιότερες εποχές και θα διευκολυνθούμε να απαντήσουμε το ερώτημα «τι πρέπει να γίνει». Τίποτα δεν έρχεται ως κεραυνός εν αιθρία. Πίσω από κάθε εξέλιξη ή αλλαγή πάντα κρύβονται κάποιοι αιτιολογικοί παράγοντες. Οι παράγοντες αυτοί άλλοτε ορατοί και άλλοτε συγκεκαλυμμένοι, άλλοτε άμεσα και άλλοτε έμμεσα επηρεάζουν την ανάπτυξη, την προσαρμογή και την κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων. Αυτό θα το καταλάβουμε καλύτερα αν σκεφτούμε τα οικονομικά, πολιτιστικά και κοινωνικά γεγονότα που σημειώθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες στον τόπο μας.

α. Οι δεκαετίες 1950–1980. Κατά τη διάρκεια της περιόδου αυτής σημειώθηκαν σημαντικές εξελίξεις, οι οποίες επέφεραν σοβαρές αλλαγές στην οικονομική, στην πολιτιστική και στην κοινωνική ζωή του ανθρώπου, καθώς και στην εσωτερική δομή και τη λειτουργία της οικογένειας. Η σημαντικότερη από τις εξελίξεις αυτές στον τόπο μας ήταν η οικονομική μετανάστευση και η αστυφιλία, στις δεκαετίες 1950, 1960.

Οι καταστροφές που είχαν συσσωρεύσει ο πόλεμος και ο εμφύλιος σπαραγμός, είχαν αφήσει τα ίχνη τους. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την λανθασμένη πολιτική των μεταπολεμικών κυβερνήσεων, σχετικά με την ανάπτυξη της οικονομίας, δημιούργησε πολλά προβλήματα. Είναι γνωστό, ότι η οικονομική βοήθεια που δόθηκε στη χώρα μας από τις ΗΠΑ με το Σχέδιο Μάρσαλ, για την ανάπτυξη της βιομηχανίας και της οικονομίας δεν αξιοποιήθηκε σωστά. Εκτός από τη διασπάθιση του χρήματος, όλες οι βιομηχανικές μονάδες έγιναν στα μεγάλα αστικά κέντρα –Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη. Η ύπαιθρος είχε εγκαταλειφθεί. Ο άνθρωπος από την άλλη μεριά αναζητούσε καλύτερη ζωή. Έτσι δημιουργήθηκε ένα ρεύμα εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης, που είχε ως συνέπεια την αθρόα μετακίνηση του ενεργού πληθυσμού από την περιφέρεια σε οικονομικά εύρωστες χώρες, κυρίως της Δυτικής Ευρώπης και στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας μας. Το φαινόμενο αυτό είχε τις
ακόλουθες συνέπειες:

-Αλλαγή στη δομή και τη λειτουργία της οικογένειας. Οι γονείς, ο ένας ή και οι δύο, εγκατέλειπαν την οικογένεια, προκειμένου να βρουν δουλειά στα μεγάλα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό. Τα παιδιά έμεναν στο χωριό με τον παππού και τη γιαγιά. Έτσι άλλαξε η σύνθεση και η εσωτερική δομή της οικογένειας.

-Απουσία της μητέρας από το σπίτι. Οι αυξημένες απαιτήσεις της ζωής δημιούργησαν αυξημένες ανάγκες της οικογένειας. Το φαινόμενο αυτό, σε συνδυασμό με το φεμινιστικό κίνημα, έσπρωξε τη γυναίκα έξω από την εστία της οικογένειας και την οδήγησε στην ελεύθερη αγορά εργασίας. Η εξέλιξη αυτή επιβάρυνε τη σημερινή γυναίκα, η οποία έχει πολλούς ρόλους: Είναι γυναίκα, σύζυγος, μητέρα και υπάλληλος. Και, βέβαια, το ερώτημα είναι: – Είναι δυνατόν, να ανταποκριθεί ικανοποιητικά σε όλους αυτούς τους ρόλους;

Ασφαλώς όχι! Κάποιοι ρόλοι κατ’ ανάγκη υποβαθμίζονται. Έρευνες που έχουν γίνει έδειξαν, ότι η εργαζόμενη γυναίκα αφιερώνει 40 ώρες για την εργασία και 36 ώρες για την οικογένεια την εβδομάδα. Πώς μπορούν να ισορροπήσουν οι γυναίκες αυτές; Είναι αναμενόμενο, ότι κάτω από τις συνθήκες αυτές οι ίδιες αισθάνονται ότι είναι πολύ φορτωμένες, αγχώνονται, γίνονται ευέξαπτες, νευρικές και συχνά παραμελούν τα παιδιά τους. Αυτά από την άλλη μεριά αισθάνονται παραμελημένα. Και κάτι άλλο. Στις περιπτώσεις αυτές συνήθως τον ρόλο των γονέων αναλαμβάνουν ο παππούς και η γιαγιά ή άλλο ξένο προς την οικογένεια πρόσωπο, με τις ακόλουθες συνέπειες:

– Αλλαγή στην ανατροφή και το μεγάλωμα των παιδιών και των εφήβων. Ο παππούς και η γιαγιά υποκαθιστούν απλώς, αλλά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τους γονείς. Πολλές φορές κουρασμένοι από τη ζωή και το βάρος της ευθύνης που αναλαμβάνουν, δεν έχουν την αντοχή και την υπομονή που χρειάζεται για την ικανοποίηση των ψυχολογικών, των πνευματικών και των κοινωνικών αναγκών των παιδιών και των εφήβων. Δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις σύγχρονες απαιτήσεις. Τα παιδιά μεγαλώνουν με ηλικιωμένους ανθρώπους και παλιές αντιλήψεις. Αναπτύσσονται δηλαδή και κοινωνικοποιούνται σε ένα ελλειμματικό περιβάλλον, ως προς την φροντίδα, τα ερεθίσματα και την κατανόηση που χρειάζονται.

– Αλλαγή στον τρόπο κοινωνικοποίησης των παιδιών και των εφήβων. Σε πολλές περιπτώσεις, όταν μεταναστεύουν οι γονείς ή απουσιάζουν από το σπίτι λόγω εργασίας, τη φύλαξη και την ανατροφή των παιδιών αναλαμβάνουν νεαρές αλλοεθνείς κοπέλες, οι οποίες δεν ξέρουν ούτε καν τη γλώσσα, για να επικοινωνούν με τα παιδιά. Στην πραγματικότητα τον ρόλο της συναισθηματικής ανάπτυξης, της κοινωνικοποίησης και της προσαρμογής τους αναλαμβάνουν η τηλεόραση, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής και η καφετέρια.

β. Οι δεκαετίες 1980–2000. Στις δεκαετίες αυτές σημειώθηκαν δύο σοβαρές εξελίξεις: η μία είναι η εμφάνιση και δραστηριοποίηση των μεγάλων κέντρων συμφερόντων και των πολυεθνικών εταιρειών, και η άλλη είναι η προετοιμασία της παγκοσμιοποίησης. Οι δύο παραπάνω φορείς αποφάσισαν να συγκεντρώσουν στα χέρια τους τον πλούτο όλου του κόσμου, ώστε έχοντας την παγκόσμια οικονομία και συνεπώς μεγάλη δύναμη στα χέρια τους, να εξουσιάζουν ολόκληρο τον πληθυσμό του πλανήτη. Έτσι άρχισαν να προετοιμάζουν την παγκοσμιοποίηση της οικονομίας, η οποία οδήγησε στις παρακάτω σημαντικές αλλαγές:

-Προώθηση των νέων τεχνολογιών, οι οποίες είχαν αρχίσει ήδη να κάνουν την εμφάνισή τους στα εργαστήρια των ειδικών επιστημόνων. Αυτό θα τους εξασφάλιζε περισσότερες δυνατότητες παραγωγής και περισσότερα πλεονεκτήματα, σχετικά με την ανταγωνιστικότητα, η οποία δεν άργησε να εμφανιστεί.

-Διαμόρφωση στελεχών με αυξημένα προσόντα. Τόσο τα απρόσωπα παγκόσμια κέντρα συμφερόντων όσο και οι πολυεθνικές εταιρείες, χρησιμοποιούν τα ίδια συστήματα και τις ίδιες μεθόδους για τον σχεδιασμό των προγραμμάτων και την επίτευξη των στόχων τους. Και στις δύο περιπτώσεις εκείνο που προέχει είναι η εξασφάλιση ενός ικανού επιτελικού οργάνου, που θα ικανοποιεί τους οικονομικούς στόχους που θέτουν. Γι’ αυτό ξοδεύουν πολλά χρήματα, προκειμένου να εξασφαλίσουν ικανά στελέχη, τεχνοκράτες και άλλους ειδικούς επιστήμονες, με αυξημένα προσόντα.

-Παρεμβάσεις και αλλαγές στην εκπαίδευση. Για να εξασφαλίσουν τα αναγκαία ικανά στελέχη πρέπει να έχουν διαθέσιμη κατάλληλη εκπαίδευση. Με τον τρόπο τους, λοιπόν, παρεμβαίνουν έμμεσα στα εκπαιδευτικά συστήματα και ‘επιβάλλουν’ τις αλλαγές που χρειάζονται στα προγράμματα, στα βιβλία και στις στρατηγικές διδασκαλίας. Φτάσαμε, έτσι, στο σημείο να απογυμνωθούν τα προγράμματα σπουδών και τα σχολικά βιβλία από τα ανθρωπιστικά στοιχεία και να δοθεί έμφαση στις γνώσεις και μάλιστα στις τεχνολογικές γνώσεις. Έτσι δημιουργήθηκε το γνωσιοκεντρικό σχολείο. Ένα σχολείο που δίδει έμφαση στη συσσώρευση γνώσεων, ενώ τα ανθρωπιστικά χαρακτηριστικά υποβαθμίζονται. Βέβαια, και οι γνώσεις και οι δεξιότητες και η τεχνολογία χρειάζονται, αλλά πρέπει να γίνεται ορθολογική χρήση και αξιοποίηση. Με τον τρόπο που εξελίχθηκαν τα πράγματα, θεοποιήσαμε την τεχνολογία και χάσαμε τον άνθρωπο. Η τεχνολογία αντί να αποτελεί μέσον έγινε αυτοσκοπός, με σοβαρές αρνητικές συνέπειες στην κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων. Είναι γνωστό, για παράδειγμα, το πρόβλημα της εξάρτησης, ιδιαίτερα των ατόμων νεαρής ηλικίας, από τον Η/Υ και το διαδίκτυο, οι νοσηρές σχέσεις που δημιουργούνται μεταξύ των εφήβων μέσα από το διαδίκτυο κ.λπ. «Η πιο επαναστατική αλλαγή στον 21ο αιώνα», λέει ο Αμερικανός συγγραφέας και μελλοντολόγος John Naisbite, «δεν θα προέλθει από την τεχνολογία, αλλά από μια καινούρια αντίληψη για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος!».

Με αυτή τη φιλοσοφία και αυτά τα προγράμματα δεν μπορούμε να θεωρούμε δεδομένη την κανονική ψυχοκοινωνική ανάπτυξη, τη διαμόρφωση υγιούς προσωπικότητας και την ομαλή προσαρμογή και κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων. Και είναι τόσες και τέτοιες οι αλλαγές που έχουν επέλθει, ώστε να μιλούν πολλοί για «μετάλλαξη» των σημερινών παιδιών και εφήβων και για «νέα εποχή», εντελώς διαφορετική από αυτές που εμείς οι παλιότεροι ζήσαμε και θυμούμαστε.

Τι πρέπει να γίνει;

Ελπίζω με τη σύντομη ανάλυση που προηγήθηκε στο 1ο και 2ο μέρος να συνέβαλα στην ερμηνεία της αλλαγής που παρατηρείται σήμερα στη συμπεριφορά και στις αντιδράσεις των παιδιών και των εφήβων, σε σύγκριση με παλιότερες εποχές. Αλλά το ζητούμενο δεν είναι τόσο η ερμηνεία όσο η απάντηση στο ερώτημα «τι πρέπει να γίνει για να αναστραφεί η κατιούσα πορεία τους, ώστε να φτάσουμε στον «κοινωνικό άνθρωπο», απαλλαγμένο από τα αρνητικά χαρακτηριστικά της εποχής μας;

Για να αλλάξουν τα πράγματα και να διασφαλίσουμε τις αναγκαίες συνθήκες και προϋποθέσεις, προκειμένου να πετύχουμε την κανονική ανάπτυξη, την ομαλή προσαρμογή στο περιβάλλον και την κοινωνικοποίηση των παιδιών και των εφήβων, απαιτούνται σοβαρές αλλαγές, οι οποίες περιλαμβάνουν τα εξής:

α. Επιστροφή στις ηθικές και κοινωνικές αξίες του παρελθόντος. Όταν ο άνθρωπος απομακρύνεται από τις αξίες αυτές και καταπατεί τους κανόνες της κοινωνικής ζωής, εύκολα χάνει τον προσανατολισμό του και γίνεται κακό πρότυπο για την ομαλή ανάπτυξη και την προσαρμογή του παιδιού και του εφήβου.

β. Υποστήριξη της οικογένειας και επιμόρφωση των γονέων. Η οικογένεια είναι το πρώτο σχολείο και οι γονείς είναι οι πρώτοι δάσκαλοι των παιδιών τους. Πρέπει, λοιπόν, να είναι σε θέση να κατανοούν τις επιθυμίες και τις ανάγκες τους, να ξέρουν τις πιθανές δυσκολίες που μπορεί να συναντήσουν κατά τη μετάβασή τους από το ένα ηλικιακό στάδιο στο άλλο, για να ασκήσουν σωστά το ρόλο τους ως «παιδαγωγοί».

Πριν μερικές δεκαετίες η οικογένεια ήταν υπεύθυνη μόνο ή κυρίως για την ικανοποίηση των βιολογικών αναγκών των παιδιών και των εφήβων, ενώ η κοινωνικοποίηση, η απόκτηση γνώσεων, η συναισθηματική ισορροπία και η οικοδόμηση της προσωπικότητας ήταν υποχρέωση κατ’ εξοχήν του σχολείου. Αυτό άλλωστε υποδηλώνει και ο Καζαντζάκης, αυτός ο μεγάλος διανοητής, όταν λέει ότι «ο πατέρας πήρε το παιδί από το χέρι, το πήγε στο σχολείο, το παρέδωσε στον δάσκαλο και τού ’πε: «Δάσκαλε, σού ’φερα το κοπέλι. Σου το παραδίδω, δάσκαλε. Μάθε το γράμματα. Κάμε το άθρωπο, δάσκαλε…» (Καζαντζάκης, 1981, νέα έκδοση 2009).

Σήμερα, σε όλες τις κοινωνίες, η οικογένεια αναλαμβάνει τις εξής βασικές υποχρεώσεις:
– Να ικανοποιεί τις βιολογικές ανάγκες των παιδιών: τροφή, ένδυση, υγεία κ.λπ.
– Να φροντίζει την κοινωνικοποίηση των παιδιών, δηλαδή να μάθουν και να εφαρμόζουν τα παιδιά τις μορφές συμπεριφοράς που απαιτεί η κοινωνία.
– Να φροντίζει την οικοδόμηση και ολοκλήρωση υγιούς προσωπικότητας.
– Να προσφέρει τα ερεθίσματα και τις ευκαιρίες που χρειάζονται, ώστε να αξιοποιούν τις νοητικές τους ικανότητες, να ενεργοποιούν και να βελτιώνουν τις γνωστικές τους λειτουργίες και να προσαρμόζονται ομαλά στο περιβάλλον τους.

Ωστόσο, ο τρόπος που η οικογένεια δομείται και λειτουργεί, σε πολλές περιπτώσεις, μοιάζει να έχει χάσει τον προσανατολισμό της και βρίσκεται στο χάος. Χωρίς εσωτερική συνοχή, χωρίς διάλογο μεταξύ των μελών της, δυσκολεύεται ή αδυνατεί να ασκήσει τη σωστή αγωγή, να προβάλει θετικά πρότυπα και να βοηθήσει τα παιδιά και τους εφήβους να αναπτυχθούν κανονικά και να προσαρμοστούν ομαλά στο περιβάλλον τους. Έτσι, πολλά παιδιά και ιδιαίτερα έφηβοι συχνά βρίσκονται στο κενό. Χωρίς κατάλληλη καθοδήγηση, πολλοί παρασύρονται στις εφήμερες απολαύσεις του αλκοόλ και των εξαρτησιογόνων ουσιών κ.λπ. (Χρηστάκης, 2013: 252 κ.ε.).

Για να μπορέσει η οικογένεια να ασκήσει με επιτυχία τον κοινωνικοποιητικό της ρόλο χρειάζεται ενημέρωση και επιμόρφωση. Το παρακάτω παράδειγμα δείχνει ποια είναι η σημερινή κατάσταση στον τομέα αυτό.

Δύο χρόνια πριν, συζητώντας με τον υπεύθυνο καθηγητή ενός τμήματος τα προβλήματα συμπεριφοράς ενός μαθητή ιδιωτικού σχολείου, του Μ…(απειθαρχία, επιθετικότητα, έλλειψη στοιχειώδους σεβασμού στους γονείς του και στους δασκάλους του, κακή σχολική επίδοση κ.λπ.), καθώς προσπαθούσαμε να σχεδιάσουμε εξατομικευμένο πρόγραμμα παρέμβασης για την αλλαγή της συμπεριφοράς του στο σχολείο, ακούστηκε ο εξής διάλογος (Χρηστάκης, 2013, σ. 32).

Σύμβουλος: Πρέπει να ξέρετε, ότι για να αντιμετωπιστούν με επιτυχία τα προβλήματα συμπεριφοράς του Μ… , αναγκαία προϋπόθεση είναι η εμπλοκή και η ενεργητική συμμετοχή των γονέων στο πρόγραμμα που θα σχεδιάσουμε.

Καθηγητής: Λυπάμαι, αλλά αυτό πρέπει να το ξεχάσετε. Η μητέρα του πιστεύει, ότι ο Μ… είναι μια χαρά παιδί, αλλά δεν τον καταλαβαίνουμε και ότι εμείς έχουμε το πρόβλημα. Πληροφορήθηκα μάλιστα, ότι του έδωσε και μια κάρτα τηλεφώνου λέγοντάς του: «πάρε αυτή την κάρτα και αν τολμήσει κανείς να σε ενοχλήσει, τηλεφώνησέ μου κι εγώ θα έλθω και θα καθαρίσω!».

Προφανώς, η μητέρα του Μ… δεν ήξερε ότι με τη συμπεριφορά της αυτή έκλεινε το δρόμο στο παιδί της, για σωστή προσαρμογή και το οδηγούσε σε επικίνδυνα μονοπάτια. Κι αυτό, γιατί δεν είχε στοιχειώδεις γνώσεις για τη διαδικασία κοινωνικοποίησης των παιδιών και την ομαλή προσαρμογή τους στην οικογένεια, στο σχολείο και στην κοινότητα. Αν δεν αλλάξουν οι αντιλήψεις της μητέρας και δεν μάθει πώς αναπτύσσεται το παιδί, κάτω από ποιες συνθήκες και με ποια διαδικασία κοινωνικοποιείται, η προοπτική για την ομαλή ανάπτυξη και προσαρμογή του Μ… είναι πολύ επισφαλής.

γ. Επιμόρφωση των εκπαιδευτικών. Παλιά, η διαχείριση των παιδιών και των εφήβων στο σχολείο, καθώς και των προβλημάτων τους, εκτός από τις γενικές παιδαγωγικές αρχές, στις περισσότερες περιπτώσεις, οι εκπαιδευτικοί εφάρμοζαν εμπειρικές μεθόδους. Κάθε εκπαιδευτικός, ανάλογα με την αγωγή που είχε πάρει από την οικογένεια, την εκπαίδευση και τα πρότυπα των εκπαιδευτικών που είχε από τα σχολεία, καθώς και τα προσωπικά του χαρακτηριστικά, διαμόρφωνε την παιδαγωγική του στάση και συμπεριφορά στο σχολείο. Σήμερα τα πράγματα έχουν αλλάξει. Για την διαχείριση των παιδιών και την αντιμετώπιση των προβλημάτων τους εφαρμόζονται διαδικασίες και μέθοδοι, που στηρίζονται σε εξειδικευμένη γνώση. Τις μεθόδους αυτές και την εξειδικευμένη γνώση πολλοί εκπαιδευτικοί, ιδιαίτερα οι παλιοί, δεν γνωρίζουν και όχι. βέβαια, με δική τους ευθύνη. Τα προγράμματα σπουδών, για την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και ιδιαίτερα των καθηγητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1980, δεν περιελάμβαναν τέτοιου είδους αντικείμενα.

Συνεπώς, είναι ανάγκη οι εκπαιδευτικοί και των δύο βαθμίδων να επιμορφωθούν, προκειμένου να μπορούν να εφαρμόζουν στρατηγικές και μεθόδους (π.χ. μέθοδος τροποποίησης ή θεραπείας της συμπεριφοράς, διαφοροποιημένη διδασκαλία για τα παιδιά που έχουν μαθησιακές δυσκολίες κ.ά.), ώστε η εκπαίδευση που παρέχεται στα σχολεία μας να συγκλίνει με την εκπαίδευση των χωρών με σύγχρονα προγράμματα και στρατηγικές διδασκαλίας.

δ. Αναθεώρηση του εκπαιδευτικού συστήματος. Πρωταρχικός σκοπός της αγωγής και εκπαίδευσης πρέπει να είναι η διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου ανθρώπου, ο οποίος θα μπορεί να ικανοποιεί τις προσωπικές του ανάγκες μέσα σε ένα εθνικό, πολυπολιτισμικό, αλλά και παγκόσμιο κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον (Ξωχέλης, 1983: 68), σύμφωνα με ένα πλαίσιο αξιών, που χαρακτηρίζουν τον ηθικό και κοινωνικό άνθρωπο.

Ωστόσο, ενώ καθημερινά πραγματοποιούνται δεκάδες συνέδρια και γράφονται χιλιάδες άρθρα, στον τύπο και στο διαδίκτυο, με στόχο τη δημιουργία ενός μοντέλου ανθρώπου που θα είναι σε θέση να παράγει νέες γνώσεις και καινοτομίες, ελάχιστα έως καθόλου διατυπώνονται προτάσεις που στοχεύουν στη διαμόρφωση του ηθικού και κοινωνικού ανθρώπου. Δεν είναι τυχαίο, για παράδειγμα, ότι στα σχολικά βιβλία δεν υπάρχουν κείμενα με ανθρωπιστικό και φρονιματιστικό περιεχόμενο.

Συνεπώς, είναι αναγκαία η αναθεώρηση του εκπαιδευτικού συστήματος –και όχι μόνο της Ελλάδας–, με στόχο τη διαμόρφωση ενός νέου μοντέλου ανθρώπου: του ανθρώπου ΓΝΩΣΤΗ, αλλά και ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ανθρώπου ταυτόχρονα. Του ανθρώπου, δηλαδή, που θα μπορεί να παρακολουθεί, να κατανοεί, να αποδέχεται τις εξελίξεις και να προσαρμόζεται στις συνθήκες της νέας εποχής, ώστε να πετυχαίνει την προσωπική του ολοκλήρωση και να συμμετέχει ενεργά στα κοινά. Έτσι θα δημιουργηθεί το ανθρώπινο κεφάλαιο που απαιτείται, για να εξυγιανθεί το συνεχώς μεταβαλλόμενο οικονομικό και κοινωνικό περιβάλλον, ώστε ο άνθρωπος να αποκτήσει την ταυτότητα του παγκόσμιου πολίτη, αλλά χωρίς τους πολέμους και τις καταστροφές που παρακολουθούμε σήμερα σε διάφορα σημεία του πλανήτη. Του ανθρώπου που θα έχει τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απαιτούνται, για να επιβιώνει στην ούτως ή άλλως ανταγωνιστική κοινωνία που ζούμε, αλλά παράλληλα θα έχει και τις κοινωνικές δεξιότητες που χρειάζονται, για να αναγνωρίζει τα δικαιώματα των άλλων, και να μπορεί να ζει ανάμεσά τους με αμοιβαίο σεβασμό, με αλληλεγγύη και ειρήνη.

Άποψή μας είναι, ότι για κάθε αναθεώρηση και αλλαγή του εκπαιδευτικού συστήματος στο επίκεντρο πρέπει να είναι ο άνθρωπος. Το ανθρωποκεντρικό μοντέλο είναι αυτό που διασφαλίζει την διαμόρφωση του ανθρώπου που χρειαζόμαστε σήμερα. (Χρηστάκης, 2015: 7-10).

Μερικές γενικές αρχές που πρέπει να έχουν υπόψη τους οι γονείς

Συνταγές δεν υπάρχουν. Κάθε παιδί και ιδιαίτερα κάθε έφηβος είναι μια ξεχωριστή προσωπικότητα. Συνεπώς, και τα προβλήματά τους και η διαχείριση των παιδιών και των προβλημάτων τους εξατομικεύονται. Μόνο γενικές αρχές που ισχύουν και έχουν εφαρμογή σε κάθε περίπτωση, μπορούν να προταθούν:

1. Συνεργασία μεταξύ των γονέων. Χρέος των γονέων είναι να συνεργάζονται όχι μόνο για τη γέννηση αλλά και για την ανατροφή του παιδιού. Ό,τι δεν μπορεί να πετύχει ο ένας γονιός μόνος του μπορούν να το πετύχουν και οι δύο μαζί.

2. Πρέπει να πιστεύουν ότι το παιδί τους είναι καλό. Αν κάνει κάτι που δεν τους αρέσει κάτι φταίει και προσπαθούν να βρουν τι φταίει. Αν δυσκολεύονται συζητούν με τους δασκάλους του παιδιού ή συμβουλεύονται κάποιον ειδικό.

3. Κάθε παιδί δικαιούται να κάνει και κάτι που δεν αρέσει στους γονείς, αρκεί αυτό να μην είναι επιζήμιο για το ίδιο και τους γύρω του.

4. Δέχονται ότι το παιδί δικαιούται να έχει προσωπική ζωή, η οποία δεν είναι απαραίτητο να ταυτίζεται με τη δική τους.

5. Αποδέχονται το παιδί τους όπως είναι, με τις χάρες του και τα ελαττώματά του και προσπαθούν να το βοηθήσουν να βελτιώσει τον εαυτό του εκεί που πρέπει.

6. Αναγνωρίζουν και επαινούν κάτι καλό που έχει ή κάνει και αγνοούν, αν αυτό είναι δυνατό, τις αρνητικές αντιδράσεις του.

7. Επαινούν το παιδί δημόσια για κάτι καλό που έχει ή κάνει και το παρατηρούν ιδιωτικά, όταν είναι οι δυο τους.

8. Συζητούν με το παιδί κάτι που κάνει και δεν είναι σωστό ήρεμα και όχι επικριτικά και «διατακτικά». Το «κήρυγμα» δεν αρέσει στα παιδιά. Προσπαθούν να το βοηθήσουν να καταλάβει γιατί δεν είναι σωστό αυτό που κάνει και ότι δεν είναι τίποτα σπουδαίο, αλλά απλώς ενοχλεί το ίδιο και τους άλλους. Πολλές φορές, ιδίως τα παιδιά μικρών ηλικιών, δεν καταλαβαίνουν ότι κάτι που κάνουν μπορεί να ενοχλεί τους άλλους.

9. Σε κάθε περίπτωση η αμοιβή είναι προτιμότερη από την ποινή.

10. Αν είναι αναπόφευκτο να τιμωρήσουμε το παιδί πρέπει πρώτα να τού δώσουμε να καταλάβει γιατί τιμωρείται και να βεβαιωθεί ότι δεν το τιμωρούμε για να το κάμουμε να πονέσει ή για να το εκδικηθούμε, επειδή δεν συμπεριφέρεται όπως εμείς θέλουμε. Και, βέβαια, σε καμιά περίπτωση δεν επιτρέπεται ο ξυλοδαρμός –αυτό άλλωστε απαγορεύεται δια νόμου– ή άλλου είδους ποινές που εξευτελίζουν το παιδί και μειώνουν την αξιοπρέπειά του. Για παράδειγμα, η στέρηση εξόδου, τηλεόρασης κ.λπ., είναι μια ποινή που κρίνεται λιγότερο επώδυνη και αποτελεσματική. Είναι αυτονόητο, ότι όλα αυτά εξατομικεύονται, ανάλογα με την ηλικία και τα ατομικά χα-
ρακτηριστικά του παιδιού. Η στέρηση γλυκού π.χ. μπορεί να είναι μια καλή ποινή για το παιδί μικρής ηλικίας, αλλά δεν σημαίνει τίποτα για έναν έφηβο.

11. Η βία προκαλεί βία. Η κατανόηση, η ανεκτικότητα, η αποδοχή, η υπομονή και η μεγαλοψυχία είναι φάρμακο κατά των ανεπιθύμητων αντιδράσεων του παιδιού.

12. Πλησιάζουμε το παιδί με ειλικρίνεια και συζητούμε μαζί του, ακούγοντας με σεβασμό τη γνώμη του. Συνδιαλεγόμαστε μαζί του. Όχι εγώ μιλάω και το παιδί απλώς ακούει. Αυτό δεν είναι συζήτηση. Είναι «κήρυγμα», που δεν αρέσει στα παιδιά.

Είναι αλήθεια, ότι όλα αυτά είναι εύκολα όταν τα λέμε, αλλά δύσκολα όταν τα πράττουμε. Για την επιτυχή εφαρμογή τους απαιτείται: υπομονή, επιμονή, δύναμη, πίστη στο σκοπό μας, γνώση, μεθοδικότητα και αισιοδοξία. Η συνεργασία των γονέων μεταξύ τους και με το προσωπικό του σχολείου είναι μια καλή βάση για την πρόληψη και την αντιμετώπιση των προβλημάτων των παιδιών και των εφήβων.

Επίλογος

Ο μεγάλος Έλληνας παιδαγωγός Δημήτρης Γληνός είπε:

«Ο μόνος τρόπος για να ζήσεις και να πεθάνεις σαν άνθρωπος είναι να ζήσεις και να πεθάνεις για ένα ιδανικό». Για τους γονείς η ανάπτυξη, η αγωγή και η κοινωνικοποίηση των παιδιών τους, ως έργο και ως υπευθυνότητα, δεν μπορεί παρά να είναι ένα ιδανικό. Το ιδανικό αυτό πραγματώνεται με την δημιουργία ατόμων ελεύθερων, ικανών, καλά προσαρμοσμένων και ωφέλιμων στον εαυτό τους και στην κοινωνία. Νομίζω ότι αξίζει τον κόπο να αγωνιζόμαστε γι’ αυτό.

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

Drinkers, R. (1975). Δώστε στο παιδί κίνητρα για μάθηση (μετάφραση Παναγοπούλου). Αθήνα.
Καζαντζάκης, Ν. 1981 – νέα έκδοση 2009). Αναφορά στον Γκρέκο
Καλαντζή-Azizi, Α. (1985). Εφαρμοσμένη κλινική ψυχολογία στο χώρο του σχολείου. Αθήνα.
Kirk, S, Gallaher, J., Anastasiow (2003). Educating exceptional children. Illinois. HΠA.
Ξωχέλης, Π. (1983). Θεμελιώδη προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης. Θεσσα-λονίκη. Κυριακίδης.
Παπαδόπουλος, Ν., Ζάχος, Δ. (1985). Ψυχολογία. Κέντρο Ψυχολογικών Μελετών. Αθήνα.
Παπαδόπουλος, Ν. (1991). Ψυχολογία – σύγχρονα θέματα. Αθήνα.
Παρασκευόπουλος, Ι. (χ.έ.). Εξελικτική ψυχολογία. Αθήνα.
Παρασκευόπουλος, Ι. (2013). Ψυχολογικά προβλήματα παιδιών και εφήβων: Πρόληψη, έγκαιρη διάγνωση και θεραπευτική παρέμβαση. Αθήνα. Πεδίο.
Χρηστάκης, Κ. (2004). Το σχολείο και ο εκπαιδευτικός χθες-σήμερα-αύριο. Περ. ΑΠΟΠΕΙΡΑ τ. 11, 13.
Χρηστάκης, Κ. (2015). Η εκπαίδευση και ο εκπαιδευτικός στον 21ο αιώνα. Εφημ. ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ 21ος αιών.
Χρηστάκης, Κ. (2001). Προβλήματα συμπεριφοράς στη σχολική ηλικία. Αθήνα. Ατραπός και (, 2011). Αθήνα. Διέξοδος.
Χρηστάκης, Κ. Ο ρόλος των γονέων στην αγωγή και ανάπτυξη των παιδιών τους. (Ανασύρθηκε, 15/12/2015 από http://www.dyslexia-goneis.gr).

______________________________________________

[1]  Το θέμα αυτό αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης με γονείς, μετά από πρόσκληση συλλόγων γονέων γειτονικών σχολείων και έχει δημοσιευτεί στην εφημερίδα ‘ΙΕΡΑΠΕΤΡΑ 21ος ΑΙΩΝ (2016).

Σχετικά με τον συντάκτη

Κώστας Χρηστάκης
Ειδικός Πάρεδρος ε.τ. του Π.Ι.

Αφήστε σχόλιο