Στα 25 μου χρόνια έχω ταξιδέψει σε 31 χώρες. Έχω βρεθεί σε πόλεις με διαφορετικές γλώσσες, διαφορετικές κουλτούρες και εντελώς διαφορετικούς ρυθμούς ζωής. Έχω χρησιμοποιήσει μετρό, πλοία, αεροπλάνα και λεωφορεία, έχω προσπαθήσει να προσανατολιστώ σε άγνωστους δρόμους και επικίνδυνες περιοχές. Έχω αγοράσει εισιτήρια από μηχανήματα και έχω χρησιμοποιήσει εφαρμογές για να βρω από την επόμενη στάση μέχρι μια δημόσια υπηρεσία. Μέσα από αυτά τα ταξίδια γίνεται όλο και πιο εμφανές κάτι που πλέον θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο: οι πόλεις μας ψηφιοποιούνται.
Το εισιτήριο γίνεται ηλεκτρονικό. Η πληροφορία μεταφέρεται στην οθόνη. Ο χάρτης βρίσκεται στο κινητό. Ένας κωδικός QR αντικαθιστά το έντυπο. Οι εφαρμογές μας πληροφορούν πότε θα φτάσει το επόμενο λεωφορείο, ποια διαδρομή πρέπει να ακολουθήσουμε και πού πρέπει να κατεβούμε.
Οι πόλεις γίνονται «έξυπνες». Αλλά έξυπνες για ποιον;
Όταν η ευκολία του ενός γίνεται εμπόδιο για τον άλλον
Ένας επιβάτης φτάνει σε έναν σταθμό. Κοιτάζει την ηλεκτρονική πινακίδα, επιλέγει τον προορισμό του σε μια οθόνη αφής, αγοράζει το εισιτήριό του μόνος του επιτόπου ηλεκτρονικά χωρίς τη παρουσία υπαλλήλων και ακολουθεί τις οδηγίες μιας εφαρμογής.
Τώρα ας τοποθετήσουμε στην ίδια ακριβώς θέση έναν τυφλό άνθρωπο. Μπορεί να χρησιμοποιήσει την οθόνη αφής; Μπορεί να πληροφορηθεί τι αναγράφεται στην ηλεκτρονική πινακίδα; Είναι η εφαρμογή συμβατή με screen reader; Υπάρχει ηχητική ή απτική εναλλακτική λύση; Μπορεί να πραγματοποιήσει την ίδια διαδρομή αυτόνομα ή πρέπει να ζητήσει τη βοήθεια ενός τρίτου;
Κάπου εδώ η συζήτηση παύει να αφορά απλώς την τεχνολογία. Αφορά την ισότητα!
Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες αντιμετωπίζει την προσβασιμότητα ακριβώς μέσα από αυτή την οπτική. Το άρθρο 9 προβλέπει την πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία, σε ισότιμη βάση με τους άλλους, όχι μόνο στο φυσικό περιβάλλον και στις μεταφορές, αλλά και στην πληροφορία, στις επικοινωνίες και στις τεχνολογίες και τα συστήματα πληροφορίας και επικοινωνιών. Σκοπός είναι η δυνατότητα ανεξάρτητης διαβίωσης και πλήρους συμμετοχής στην κοινωνία.
Επομένως, η ψηφιακή προσβασιμότητα δεν αποτελεί μια πολυτέλεια που μπορεί να προστεθεί στο τέλος ενός τεχνολογικού έργου. Συνδέεται με τη δυνατότητα του ανθρώπου να συμμετέχει ισότιμα στην καθημερινή ζωή. Η διάκριση δεν χρειάζεται να είναι πάντα εμφανής.
Όταν μιλάμε για διακρίσεις απέναντι στα άτομα με αναπηρία, ίσως φανταζόμαστε πρώτα μια άμεση απαγόρευση ή μια ανοιχτά διαφορετική μεταχείριση. Ο σύγχρονος αποκλεισμός, όμως, μπορεί να είναι πολύ πιο αθόρυβος.
Κανείς δεν χρειάζεται να αποκλείσει ρητά έναν άνθρωπο με προβλήματα όρασης από μια δημόσια υπηρεσία. Αρκεί η εφαρμογή μέσω της οποίας παρέχεται η υπηρεσία να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί αποτελεσματικά με τις απαραίτητες υποστηρικτικές τεχνολογίες και κανείς δεν χρειάζεται να απαγορεύσει σε έναν κωφό πολίτη την πρόσβαση σε μια σημαντική πληροφορία. Αρκεί η πληροφορία να μεταδίδεται μόνο ηχητικά.
Η τεχνολογία μπορεί επομένως να είναι τυπικά διαθέσιμη σε όλους και ταυτόχρονα να μην είναι ουσιαστικά προσβάσιμη από όλους. Εδώ βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες προκλήσεις της έξυπνης πόλης: ο σχεδιασμός που παρουσιάζεται ως ουδέτερος δεν έχει πάντοτε ουδέτερα αποτελέσματα.
Όταν η τεχνολογία σχεδιάζεται διαφορετικά
Η τεχνολογία, βέβαια, δεν αποτελεί από μόνη της το πρόβλημα. Αντίθετα, όταν σχεδιάζεται με γνώμονα την προσβασιμότητα, μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την αυτονομία ενός ανθρώπου με αναπηρία.
Η Βαρκελώνη προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η Transports Metropolitans de Barcelona έχει εγκαταστήσει το σύστημα NaviLens στο δίκτυο δημόσιων συγκοινωνιών της. Πρόκειται για ειδικές ψηφιακές ετικέτες που μπορούν να εντοπίζονται μέσω κινητού χωρίς ο χρήστης να χρειάζεται να γνωρίζει εκ των προτέρων την ακριβή θέση τους. Μέσω της εφαρμογής, άνθρωποι με προβλήματα όρασης μπορούν να λαμβάνουν πληροφορίες και καθοδήγηση για στάσεις λεωφορείων και σταθμούς του μετρό. Σύμφωνα με τον ίδιο τον οργανισμό συγκοινωνιών της Βαρκελώνης, το σύστημα λειτουργεί πλέον σε ολόκληρο το δίκτυο λεωφορείων και σε όλους τους σταθμούς του μετρό.
Το παράδειγμα είναι σημαντικό όχι επειδή αποδεικνύει ότι η τεχνολογία λύνει κάθε πρόβλημα, αλλά επειδή αποδεικνύει κάτι απλούστερο: η ίδια ψηφιοποίηση που μπορεί να δημιουργήσει ένα εμπόδιο μπορεί, όταν σχεδιαστεί διαφορετικά, να αφαιρέσει ένα ήδη υπάρχον.
Όταν όμως η πληροφορία μετατρέπεται και σε προσβάσιμη ηχητική καθοδήγηση, η τεχνολογία αποκτά διαφορετικό ρόλο: γίνεται εργαλείο αυτονομίας.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την τύφλωση. Η συζήτηση δεν πρέπει να περιορίζεται στα άτομα με προβλήματα όρασης. Μια πραγματικά έξυπνη πόλη πρέπει να αναγνωρίζει ότι οι πολίτες αλληλεπιδρούν με τον χώρο και την τεχνολογία με διαφορετικούς τρόπους.
Ένας κωφός άνθρωπος χρειάζεται οπτική εναλλακτική όταν μια κρίσιμη πληροφορία παρέχεται μέσω ήχου. Ένας άνθρωπος με κινητική αναπηρία μπορεί να συναντήσει εμπόδια σε μια ψηφιακή διεπαφή που απαιτεί συγκεκριμένες ή λεπτές κινήσεις. Ένας άνθρωπος με γνωστική ή νοητική αναπηρία μπορεί να βρεθεί απέναντι σε μια ψηφιακή διαδικασία τόσο σύνθετη, ώστε η υποτιθέμενη «απλοποίηση» της υπηρεσίας να λειτουργεί τελικά ως αποκλεισμός.
Γι’ αυτό και η προσβασιμότητα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ειδική κατασκευή για μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται εξαρχής η πόλη και οι υπηρεσίες της.
Από την τεχνολογική καινοτομία στα δικαιώματα
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση. Η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προσβασιμότητα των ιστοτόπων και των εφαρμογών των φορέων του δημόσιου τομέα υποχρεώνει τους δημόσιους φορείς να καθιστούν τις ψηφιακές υπηρεσίες τους προσβάσιμες. Παράλληλα, η European Accessibility Act διευρύνει το πεδίο σε σημαντικά προϊόντα και υπηρεσίες της καθημερινότητας, όπως ηλεκτρονικές επικοινωνίες, τραπεζικές και πληρωματικές υπηρεσίες, ηλεκτρονικό εμπόριο και πτυχές των επιβατικών μεταφορών. Από τις 28 Ιουνίου 2025 εφαρμόζονται κοινές απαιτήσεις προσβασιμότητας για προϊόντα και υπηρεσίες που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής της.
Η κατεύθυνση έχει ιδιαίτερη σημασία: η προσβασιμότητα μετακινείται από τη σφαίρα της προαιρετικής «καλής πρακτικής» προς εκείνη της υποχρέωσης.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο πόσους αισθητήρες διαθέτει μια πόλη, πόσες υπηρεσίες έχει μεταφέρει στο διαδίκτυο ή πόσες εφαρμογές έχει δημιουργήσει. Το ερώτημα είναι ποιος μπορεί πραγματικά να τις χρησιμοποιήσει.
Έξυπνες πόλεις ή πόλεις για τους ψηφιακά ικανούς;
Υπάρχει, τέλος, μία ακόμη διάσταση που ξεπερνά την αναπηρία. Η έξυπνη πόλη συχνά προϋποθέτει έναν συγκεκριμένο πολίτη: διαθέτει smartphone, σύνδεση στο διαδίκτυο, ψηφιακές δεξιότητες και την ικανότητα να αλληλεπιδρά με εφαρμογές, QR codes, ηλεκτρονικές πλατφόρμες και αυτοματοποιημένα συστήματα.
Τι γίνεται όμως με εκείνον που δεν διαθέτει κάποια από αυτά;
Η ψηφιοποίηση μπορεί να απλοποιήσει εντυπωσιακά την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων. Αν όμως καταργήσει κάθε εναλλακτική διαδρομή πρόσβασης, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργήσει μια νέα διαχωριστική γραμμή μέσα στην πόλη: ανάμεσα σε εκείνους που μπορούν να ακολουθήσουν την τεχνολογική της εξέλιξη και σε εκείνους που δεν μπορούν.
Και αυτό ίσως είναι το παράδοξο που πρέπει να μας απασχολήσει περισσότερο. Δημιουργούμε τεχνολογίες με την υπόσχεση ότι θα κάνουν τη ζωή μας ευκολότερη και τις πόλεις περισσότερο λειτουργικές. Αν όμως για να χρησιμοποιήσει ένας άνθρωπος αυτές τις τεχνολογίες χρειάζεται συνεχώς τη βοήθεια κάποιου άλλου, τότε για εκείνον δεν δημιουργήσαμε μεγαλύτερη αυτονομία. Δημιουργήσαμε μια νέα μορφή εξάρτησης.
Ποιος μένει έξω από μια έξυπνη πόλη;
Η πραγματικά έξυπνη πόλη δεν μπορεί να είναι εκείνη που απαιτεί από τον άνθρωπο να προσαρμοστεί στην τεχνολογία της.
Πρέπει να είναι εκείνη στην οποία η τεχνολογία έχει σχεδιαστεί ώστε να μπορεί να προσαρμοστεί στους ανθρώπους της.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το ουσιαστικότερο κριτήριο της αστικής καινοτομίας: όχι πόσο προηγμένη είναι μια πόλη για εκείνον που βλέπει την οθόνη, ακούει την ανακοίνωση και χειρίζεται χωρίς εμπόδια την εφαρμογή, αλλά πόσο ελεύθερος παραμένει μέσα σε αυτήν ο άνθρωπος που δεν μπορεί να κάνει τίποτα από τα παραπάνω. Γιατί μια πόλη που είναι έξυπνη μόνο για ορισμένους, δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά έξυπνη για όλους.
Διαβάστε επίσης:
Εθελοντισμός χωρίς αυταπάτες: Όσα πρέπει να γνωρίζουν τα άτομα με αναπηρία
