“Burn out” εκπαιδευτικών
Η διδασκαλία είναι μια μορφή συναισθηματικής εργασίας και μάλιστα με πολλές επιρροές και ερεθίσματα καθημερινά. Πολύ συχνά και ειδικά τις τελευταίες δεκαετίες οι εκπαιδευτικοί βιώνουν το φαινόμενο του επαγγελματικής εξάντλησης ή αλλιώς “burn out” που φανερώνει ότι η κατάσταση είναι σοβαρή μεν και πολυδιάστατη δε. Αυτό είναι ένα φαινόμενο, το οποίο δε συναντάται μόνο στον εκπαιδευτικό κλάδο, όμως σίγουρα έχει πλέον εμφανείς επιδράσεις και εκεί. Ας δούμε αρχικά τι περιλαμβάνει αυτό το φαινόμενο:
➮ Συναισθηματική εξάντληση à αίσθηση ότι δεν έχεις πια ενέργεια για το έργο που έχεις αναλάβει.
➮ Αποπροσωποποίηση / κυνισμός à αποστασιοποιημένος ή ακόμα και ψυχρός τρόπος στάσης προς την εργασία ή το περιβάλλον αυτής.
➮ Αίσθηση ανεπάρκειας ως προς την επαγγελματική επίτευξη à αίσθηση ότι δεν τα καταφέρνεις και δεν αποδίδεις όπως θα επιθυμούσες.
Παράγοντες που ενδέχεται να επηρεάζουν:
Οι παράγοντες που ίσως συμβάλλουν στη δημιουργία και στην εξάπλωση της επαγγελματικής εξάντλησης των εκπαιδευτικών είναι αρκετοί και αφορούν κυρίως το οργανωτικό και διοικητικό πλαίσιο της εκπαίδευσης. Οι βασικότεροι παράγοντες είναι οι εξής:
- Οργανωτική ακαμψία από πλευράς σχολικής διεύθυνσης.
- Υποστελέχωση σχολείων λόγω έλλειψης προσωπικού και καθυστέρησης προσλήψεων.
- Υπερπλήρεις τάξεις και κακές εργασιακές συνθήκες με σοβαρές ελλείψεις (π.χ., εκπαιδευτικό υλικό, συστήματα θέρμανσης, υπολογιστές, βιντεοπροβολείς).
- Υπερβολικές εργασιακές απαιτήσεις (π.χ., γραφειοκρατία, αξιολογήσεις, εργαστήρια δεξιοτήτων, συνεχόμενες δράσεις), με αποτέλεσμα να μειώνεται ο διδακτικός χρόνος ενώ ταυτόχρονα η ύλη αυξάνεται.
- Ελλιπώς υποστηρικτικό πλαίσιο των εκπαιδευτικών για διαχείριση μαθητών με προβλήματα πειθαρχίας και συναισθηματικών διαταραχών.
- Έλλειψη επιβράβευσης και οικονομικών κινήτρων.
- Έλλειψη προστατευτικού πλαισίου των εκπαιδευτικών σχετικά με τη δυσκολία στην επικοινωνία και στη διαχείριση των σχέσεων με τους γονείς, όταν αυτή είναι από προσβλητική έως αδύνατη.
Επιπτώσεις:
Η επαγγελματική εξάντληση των εκπαιδευτικών δεν επηρεάζει μόνο την υγεία τους, σωματική και ψυχική, αλλά και την απόδοσή τους, την ποιότητα της διδασκαλίας τους και φυσικά την εμπειρία που αποκομίζουν από αυτή οι μαθητές τους. Όταν λοιπόν το φορτίο είναι τόσο υψηλά αρνητικό, υπάρχει μεγάλος κίνδυνος διαρροής, δηλαδή εκπαιδευτικών που εγκαταλείπουν σταδιακά το επάγγελμα ή ακόμα που δεν το επιλέγουν καν, ενώ υπό άλλες συνθήκες θα το έκαναν, με συνέπειες για τη σταθερότητα και την ποιότητα της εκπαίδευσης. Πολλοί επίσης εκπαιδευτικοί κάνουν αιτήσεις αποσπάσεων ή μεταθέσεων πολύ συχνότερα από ότι ίσως θα έκαναν αν υπήρχε μία δομή σταθερής και ελεγχόμενης σχολικής διοίκησης, ένα οργανωμένο σχολικό περιβάλλον κι ένα νομικό πλαίσιο που θα τους προστάτευε άμεσα και αποτελεσματικά από ψευδείς και ανυπόστατες κατηγορίες γονέων ή συναδέλφων, που όταν συμβαίνουν, υποβαθμίζουν το εκπαιδευτικό έργο και μειώνουν την αξία των εκπαιδευτικών.
Τέλος, δυστυχώς στη συνείδηση της κοινωνίας οι εκπαιδευτικοί φαίνεται να είναι περισσότερο οι τύποι που «κάνουν συνέχεια διακοπές», «δουλεύουν ελάχιστα», «πληρώνονται άδικα», «βαριούνται» και «δεν ξέρουν να κάνουν τη δουλειά τους», αγνοώντας τα χρόνια Πανεπιστημιακής εκπαίδευσης με πτυχία, μεταπτυχιακά, σεμινάρια, ξένες γλώσσες και φυσικά την άπειρη αγάπη που πρέπει να ξεχειλίζει για να επιλέξει ένας εκπαιδευτικός το επάγγελμα αυτό με τις συνθήκες που διεξάγεται στη χώρα μας («αναπληρωτηλίκι», μετακινήσεις, πενιχρός μισθός, χρονοβόρες επιμορφώσεις και αξιολογήσεις χωρίς έμφαση στην ουσία, γραφειοκρατικές διαδικασίες και πολλά άλλα ακόμη). Όταν λοιπόν η ίδια η πολιτεία υποβαθμίζει το έργο των εκπαιδευτικών, είναι πολύ λογικό και τα υπόλοιπα μέλη της κοινωνίας που είναι έξω από αυτό να το κατηγορούν και να το μειώνουν.
Έτσι, όμως αγνοούν ότι αυτή η αρνητική ενέργεια μεταφέρεται στους μαθητές, οι οποίοι ολοένα και περισσότερο δείχνουν να μη σέβονται τους εκπαιδευτικούς τους, εκδηλώνοντας απείθαρχες συμπεριφορές και κατά συνέπεια να δυσκολεύουν ή ακόμα και να ακυρώνουν πολλές φορές την εκπαιδευτική διαδικασία. Φυσικά, υπάρχουν και περιπτώσεις εκπαιδευτικών που δεν κάνουν κατάλληλα τη δουλειά τους, όπως και σε όλα τα επαγγέλματα, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι πρέπει να αναιρούμε την καθημερινή προσπάθεια του εκπαιδευτικού κλάδου στην ολομέλειά του.
Παράγοντες που φαίνεται να έχουν προστατευτικό ρόλο:
Οι εκπαιδευτικοί όπως και κάθε λειτούργημα χρήζει διαρκής υποστήριξης σε πολλά επίπεδα. Όταν οι εκπαιδευτικοί εργάζονται σε ένα οργανωμένο πλαίσιο, με σαφείς, σταθερούς και καθολικούς κανόνες, με υποστήριξη από την αρχή μέχρι το τέλος της σχολικής χρονιάς όσον αφορά στο εκπαιδευτικό υλικό που χρειάζονται για να πραγματοποιούν τη διδασκαλία τους, με οργανωμένη ψυχολογική υποστήριξη από επαγγελματίες που θα στελεχώνουν τα σχολεία και θα είναι σε σταθερή βάση εκεί, ώστε να μπορούν διαχρονικά να στηρίζουν και το έργο των εκπαιδευτικών, με οργανωμένο και σαφές πλαίσιο αξιολόγησης και της διεύθυνσης του σχολείου από τους εκπαιδευτικούς (όχι μόνο το αντίστροφο), με προστατευτικό νομοθετικό πλαίσιο απέναντι σε δυσφημήσεις και αβάσιμες κατηγορίες προς το πρόσωπό τους, με άμεσο σύστημα διαχείρισης σχολικών κρίσεων που θα θεσπιστεί από το κράτος και θα έχει οργανωμένη δομή καταγραφής και επίλυσης ενδοσχολικών ζητημάτων από σταθερό και εξειδικευμένο προσωπικό ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών και με την πρόσληψη περισσότερων εκπαιδευτικών όλων των ειδικοτήτων, ώστε να μειωθούν οι μαθητές ανά τμήμα και να στελεχωθούν τα σχολεία όπως πρέπει, τότε ίσως μπορούμε να μιλάμε για μια ποιοτική εκπαίδευση, για ένα καλύτερο μέλλον για τα παιδιά μας και για μια κοινωνία που θα σέβεται και θα αγκαλιάζει το επάγγελμα του εκπαιδευτικού. Η ενέργεια όπως ξέρουμε δε χάνεται αλλά μεταφέρεται και όταν δείχνουμε ενεργή υποστήριξη (κράτος/κοινωνία à εκπαιδευτικούς), τότε αυτό λαμβάνουμε πίσω (εκπαιδευτικοί à κράτος/κοινωνία) και γίνεται ένας παραγωγικός πια φαύλος κύκλος.
Συμπέρασμα:
Το φαινόμενο του burn out στους εκπαιδευτικούς είναι γεγονός και ολοένα πιο έντονο. Το πιο δυσάρεστο σε όλο αυτό είναι πως δεν αφορά απλώς μεμονωμένες περιπτώσεις αλλά έχει σταδιακή αύξηση με σημαντικές συνέπειες τόσο για τους ίδιους τους επαγγελματίες της εκπαίδευσης όσο και για τα σχολεία, τους μαθητές, τους γονείς και κατ’ επέκταση την κοινωνία ολόκληρη. Η άποψη ότι η κατάσταση μπορεί να βελτιωθεί θα λέγαμε ότι είναι μάλλον αισιόδοξη και ευελπιστούμε να ληφθούν τα κατάλληλα προληπτικά και διορθωτικά μέτρα ώστε να τείνουμε προς αυτή. Η έμφαση δεν αρκεί να δοθεί στην ατομική αντιμετώπιση αλλά όλο και περισσότερο στην οργανωσιακή/σχολική διάσταση του φαινομένου, στους όρους εργασίας, στον έλεγχο της διοίκησης και στο υποστηρικτικό περιβάλλον που πρέπει να διαμορφωθεί και για τους εκπαιδευτικούς. Αυτό γιατί οι εκπαιδευτικοί στηρίζουν, ως οφείλουν, χρόνια τώρα καθημερινά τους μαθητές ψυχολογικά, συναισθηματικά, μαθησιακά και κοινωνικά. Χρειάζονται όμως κι εκείνοι υποστήριξη, με απλά και σημαντικά βήματα.
Σχετικές βιβλιογραφικές αναφορές:
- Agyapong, B., Obuobi-Donkor, G., Burback, L., & Wei, Y. (2022). Stress, burnout, anxiety and depression among teachers: A scoping review. International journal of environmental research and public health, 19(17), 10706.
- Chang, M. L. (2009). An appraisal perspective of teacher burnout: Examining the emotional work of teachers. Educational psychology review, 21(3), 193-218.
- Mijakoski, D., Cheptea, D., Marca, S. C., Shoman, Y., Caglayan, C., Bugge, M. D., … & Canu, I. G. (2022). Determinants of burnout among teachers: a systematic review of longitudinal studies. International journal of environmental research and public health, 19(9), 5776.
- Wilss, L., Pillay, H. K., & Goddard, R. (2005). Well-being, burnout and competence: Implications for teachers. Australian journal of teacher education, 30(2), 21-31.
