*της Αρτέμιδος Κ. Τσίτσικα
Η εκδήλωση της πανδημίας Covid-19 και η εξάπλωσή της σε όλο τον πλανήτη «πάγωσαν» την ανθρώπινη ιστορία και οδήγησαν σε μια πρωτόγνωρη νέα πραγματικότητα (the new normal). Η εισβολή υπήρξε βίαιη και αιφνίδια και προκάλεσε συναισθήματα ανασφάλειας, αίσθημα απώλειας και καθημερινό άγχος που εξάντλησαν σταδιακά παιδιά, εφήβους και τους σημαντικούς ενήλικες του περιβάλλοντος τους. Η κόπωση αυτή, ιδιαίτερα κατά τη δεύτερη καραντίνα, εκφράζεται με έλλειμμα προοπτικής και αισιοδοξίας – μια πρωτόγνωρη παραίτηση που συνυπάρχει με έντονο θυμό και ρητορική του μίσους.
Οι επιπτώσεις στα παιδιά και στους εφήβους είναι σημαντικές και μετρήσιμες και θα μας απασχολούν για αρκετό χρόνο ακόμη, δεδομένου ότι αποτελούν ευάλωτη ομάδα υπό ανάπτυξη και οι μεταβολές του άμεσου περιβάλλοντος τους επιδρούν στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς τους και παγιώνουν συνήθειες και συμπεριφορές που θα καθορίσουν την ποιότητα ζωής τους στο παρόν αλλά και το μέλλον ως ενήλικες.
Έρευνα | «Στρατηγικές Αναπτυξιακής και Εφηβικής Υγείας»
Σύμφωνα με τις μελέτες της ομάδας έρευνας για την πανδημία Covid1 9 του προγράμματος μεταπτυχιακών σπουδών της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ «Στρατηγικές Αναπτυξιακής και Εφηβικής Υγείας» (www.youth-msc.gr), η απομάκρυνση των παιδιών από τον φυσικό χώρο της σχολικής κοινότητας δυσκόλεψε σημαντικά τη μαθησιακή διαδικασία και εκτόξευσε τα ποσοστά διαδικτυακής εξάρτησης και διαδικτυακών συμπεριφορών υψηλού κινδύνου, που ήδη ήταν υψηλά στην προ Covid εποχή. Συγκεκριμένα, οι συμπεριφορές διαδικτυακής εξάρτησης φτάνουν το 62,7% στον εφηβικό πληθυσμό έναντι 40% προ καραντίνας, με περίπου 20% να εκδηλώνει σοβαρή παραίτηση από καθημερινές υποχρεώσεις και δραστηριότητες.
Σωματική Υγεία
Στα παιδιά αυτά παρατηρήθηκε σημαντική συσχέτιση με διατροφικές παρεκτροπές, υπερβαρότητα, έλλειμμα φυσικής άσκησης και επιβάρυνση της σωματικής τους υγείας, καθώς και με αναστροφή του ωραρίου του ύπνου, άγχος, καταθλιπτικό συναίσθημα και απόσυρση (στατιστικά σημαντικά ευρήματα). Τα αγόρια ασχολούνται κυρίως με παιχνίδια-gaming και εκδηλώνουν θυμό, βίαιες συμπεριφορές και επιθετικότητα, ενώ τα κορίτσια επιδίδονται σε υπερβολική χρήση των κοινωνικών δικτύων με εκφράσεις εσωτερίκευσης και απόσυρσης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και καταθλιπτικού συναισθήματος που μπορεί να φτάσει και το 40% (έναντι του 20% προ Covid1 9).
Ο αυτοτραυματισμός (cutting) παρουσιάζει επίσης αυξητική τάση στα κορίτσια και φτάνει το 10% (έναντι 3-5% προ Covid). Ο διαδικτυακός εκφοβισμός και η ρητορική του μίσους καταγράφηκαν στο 50% (έναντι του 30% προ Covid) και παρατηρήθηκαν απειλητικά, προσβλητικά μηνύματα, αποκλεισμός από ομάδες, αυθαίρετη χρήση προσωπικών δεδομένων και φωτογραφιών και ακραίες επιθέσεις βίας/στιγματισμός ομάδων (π.χ. ασιατικής καταγωγής, επαγγέλματα που σχετίζονται με την Covid λοίμωξη, ασθενείς ή οικογένειες με ασθενή Covid, ηλικιακές ομάδες με ευαλωτότητα, άτομα με αναπηρία, διαφορετικότητα κ.λπ.). Η βία αυξήθηκε και ενδοοικογενειακά με δυσκολία στην αναφορά σε γραμμές υποστήριξης ή υπηρεσίες λόγω του υποχρεωτικού εγκλεισμού και της συμβίωσης σε περιορισμένο χώρο όλων των εμπλεκομένων.
Σχολική άρνηση και διαταραχές
Στα παιδιά που είχαν ήδη κάποια σχολική άρνηση παγιώθηκε η σχολική διαρροή που ξεπερνά πλέον το 10% πανελλαδικά για τις υποχρεωτικές βαθμίδες εκπαίδευσης, ενώ παιδιά με προϋπάρχουσες δυσκολίες παλινδρόμησαν και χρειάστηκαν ειδική παρέμβαση και μεταβολή της θεραπευτικής τους προσέγγισης (π.χ. παιδιά με νευροαναπτυξιακές διαταραχές, φάσμα αυτισμού, ΔΕΠΥ, διαταραχές πρόσληψης τροφής, ψυχοκοινωνική δυσλειτουργία).
Σεξουαλική Υγεία
Σε μια ηλικία που η εξερεύνηση και ο πειραματισμός σχετικά με τη σεξουαλική υγεία έχουν θεμελιώδη σημασία για τη μελλοντική σεξουαλική λειτουργικότητα και τη δημιουργία της προσωπικής ταυτότητας/αυτοεκτίμησης οι περίοδοι της καραντίνας μεταβάλλουν τις συνθήκες πλαισίωσης του εφηβικού ρομαντισμού. Πολλοί έφηβοι απομακρύνθηκαν και βίωσαν απώλεια με τη βίαιη διακοπή της σχέσης τους, απογοήτευση, δυσκολία στη διαχείριση και επιπτώσεις στη σχολική τους επίδοση. Φυσικά δυσκολεύονται να φλερτάρουν, να εκφραστούν και για άλλη μία φορά βρίσκουν διέξοδο στο διαδίκτυο. Ενισχύθηκαν τα διαδικτυακά ραντεβού, το sexting και το διαδικτυακό sex. Ειδικότερα στα αγόρια παρατηρείται συμπεριφορά εξάρτησης από τη χρήση πορνογραφικού υλικού και χρήση του για αυτοϊκανοποίηση (έως 20%). Σύμφωνα με έρευνα της Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ), Β ‘ Παιδιατρική Κλινική ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Παίδων «Π. Αγλ. Κυριάκού», η συχνή χρήση τέτοιου υλικού (>3 φορές/εβδομάδα) μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στη λειτουργικότητα και τη σεξουαλική τους έκφραση στο μέλλον.
Παιδιά πρόσφυγες και χαμηλού οικονομικού επιπέδου
Τα παιδιά πρόσφυγες και τα παιδιά οικογενειών με χαμηλό βιοτικό/οικονομικό επίπεδο οικογένειας και εκπαιδευτικό επίπεδο γονέων είχαν σημαντικά δυσμενέστερες επιπτώσεις στη σωματική και ψυχοκοινωνική τους υγεία και βιώνουν χρόνιο και απειλητικό στρες.
Στα μικρότερα παιδιά οι εκδηλώσεις μπορεί να είναι άτυπες με εκρήξεις θυμού, έντονες φοβίες, μη συνεργασία και αντίδραση, μεταβολές στο παιχνίδι και το συναίσθημα. Τα παιδιά σε προσχολικές ηλικίες μπορεί να έχουν σημαντικές αναπτυξιολογικές επιπτώσεις λόγω μειωμένων ερεθισμάτων στον φυσικό κόσμο, μεταβολής της γλώσσας του σώματος και περιορισμού της αίσθησης της αφής, δεδομένου ότι στις ηλικίες αυτές καταγράφεται η δημιουργία πληθώρας εγκεφαλικών συνάψεων που θα χρησιμεύσουν ως εφαλτήριο στη μελλοντική επιλογή νευρολογικών μονοπατιών που θα ενισχυθούν με την εξάσκηση. Η απαιτητική συνθήκη του εγκλεισμού δοκιμάζει τις αντοχές των σημαντικών ενηλίκων της ζωής των παιδιών (γονέων, κηδεμόνων) που αντιμετωπίζουν πιθανά και οικονομικές προκλήσεις, απώλεια της συνδρομής της βοήθειας των παππούδων/γιαγιάδων και οικιακών βοηθών και την ανάγκη τηλεργασίας με τις ανάλογες συνέπειες.
«ΜΕΥποστηρίζω 8001 1 800 1 5»
Όλα μοιάζουν να ισορροπούν σε μια τεντωμένη κλωστή που για κάθε οικογενειακό υποσύνολο έχει μοναδικό μείγμα και αντοχές που συχνά στερεύουν και τα πράγματα εκτροχιάζονται με άλλοτε άλλες συνέπειες. Η Μονάδα Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ), Β ‘ Παιδιατρική Κλινική ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Παίδων «Π. & Αγλ. Κυριάκού» www.youthhealth.gr δέχεται 250 επισκέψεις μηνιαίως και εκεί λειτουργεί η Γραμμή «ΜΕΥποστηρίζω 8001 1 800 1 5» χωρίς χρέωση, οι κλήσεις της οποίας τετραπλασιάστηκαν. Σε πολλά παιδιά που επισκέφτηκαν ή τηλεφώνησαν στη ΜΕΥ έλειπε η καθημερινότητα του σχολείου, οι φίλοι τους και η δομημένη καθημερινότητα, ενώ άλλα ανέφεραν όπ τα διαδικτυακά μαθήματα τα δυσκολεύουν και σίγουρα δεν μπορούν να αντικαταστήσουν το μάθημα μες στην τάξη. Τα παιδιά της Γ ‘ λυκείου χρειάστηκε να προσαρμοστούν σε πολλά επίπεδα και να διαχειριστούν τις προκλήσεις της καραντίνας και επιπλέον το άγχος της εξεταστικής περιόδου και της μελλοντικής μετάβασης.
Από την ποιοτική έρευνα που διενεργείται στο πλαίσιο του προγράμματος του υπουργείου Υγείας/Διεύθυνση Ψυχικής Υγείας «Παιδιά και έφηβοι στις ημέρες Covid1 9» παραθέτουμε τις μαρτυρίες:
♦ «Ζούμε ξανά και ξανά την ίδια ημέρα. Η καθημερινότητα μας είναι “θολή” – πότε θα τελειώσει αυτό;» αναφέρει η 1 7χρονη Ελπίδα, θυμίζοντάς μας την ταινία των 90s «Η μέρα της Μαρμότας»…
♦ «Πονούν τα μάτια μου, το κεφάλι μου και έχω ξεχάσει πώς ήταν με τους φίλους μου… μου λείπουν πολύ, φοβάμαι όμως να τους ξαναδώ από κοντά. Μπορώ να τους ξανακερδίσω;», Δήμητρα 1 5 ετών.
♦ «Τελικά προτιμώ να μη γυρίσω φέτος στο σχολείο. Βαριέμαι λίγο, φοβάμαι και τα διαγωνίσματα. Του χρόνου ίσως… βλέπουμε…», Παύλος, 1 6 ετών.
♦ «Ήθελα να τον βλέπω, όμως “αραιώσαμε”… αναρωτιέμαι μήπως φταίω εγώ σε κάτι. Είμαστε μάλλον θύματα του κορονοϊού. Ήταν η πρώτη μου σχέση, τα ‘είχα δώσει όλα”. Μου στοίχισε πολύ. Τον σκέφτομαι ακόμη», Μελίνα 1 6 ετών.
Παράλληλα λειτούργησε η weknowhow.gr, η οποία είναι η πρώτη πλατφόρμα «youth to youth» υπό την αιγίδα του ευρωπαϊκού προγράμματος SELMA, με την υποστήριξη της Ελληνικής Εταιρείας Εφηβικής Ιατρικής (ΕΕΕΙ). Τα παιδιά διψώντας για επικοινωνία και δημιουργική έκφραση στέλνουν καθημερινά έργα ζωγραφικής, ερωτήσεις, e-mails, κείμενα με απόψεις ή σκέψεις, συμβουλές, γνώμες, φωτογραφίες με σχόλια και επικοινωνούν στα κοινωνικά δίκτυα, έπειτα από ένα ιδιαίτερα θετικό περιβάλλον δημιουργικής χρήσης της τεχνολογίας. Υπάρχουν πολλές θεματικές, videos ενημέρωσης με βάση τις ερωτήσεις τους και την επικαιρότητα. Έχει δημιουργηθεί μια μεγάλη παρέα που όλο μεγαλώνει και δυναμώνει ξεχειλίζει αισιοδοξία και θετική σκέψη.
Συμπερασματικά, οι ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις σε παιδιά/ εφήβους και νέους θα μας απασχολήσουν τα επόμενα χρόνια, καθώς μόλις αρχίζουμε να μπαίνουμε σε μια φάση ελέγχου της πανδημίας μέσω των εμβολιασμών και της θετικής εποχικότητας.
*Η Αρτεμις Κ. Τσίτσικα είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Παιδιατρικής – Εφηβικής Ιατρικής ΕΚΠΑ. επιστημονική υπεύθυνη Μονάδας Εφηβικής Υγείας (Μ ΕΥ). Β’ Παιδιατρική Κλινική ΕΚΠΑ, Νοσοκομείο Παίδων «Π. & Αγλ. Κυριάκού», διευθύντρια ΠΜΣ «Στρ. Αναπτυξιακής και Εφηβικής Υγείας», πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εφηβικής Ιατρικής (ΕΕΕΙ)
Πηγή: Εφημερίδα “Documento”
