Η Αναστασία Πυργιώτη έχει διαγράψει μια πολυδιάστατη πορεία. Κατέκτησε το χάλκινο μετάλλιο στους Παραολυμπιακούς Αγώνες του Τόκιο στο μπότσια, εργάστηκε στον χώρο του ανθρώπινου δυναμικού και σήμερα υπηρετεί στη δημόσια εκπαίδευση ως σχολική ψυχολόγος. Παράλληλα, μιλά ανοιχτά για την αναπηρία, την αυτονομία, την υπερπροστασία, την εργασία, τη συμπερίληψη, αλλά και για θέματα που συχνά παραμένουν στο περιθώριο: τον έρωτα, τη σεξουαλικότητα και τη συντροφικότητα των ανθρώπων με αναπηρία.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, δεν παρουσιάζει την προσωπική της πορεία ως απόδειξη ότι «όποιος θέλει, μπορεί». Αντίθετα, επιμένει ότι οι ατομικές επιτυχίες δεν μπορούν να κρύψουν τις κοινωνικές ανισότητες, τις ελλιπείς υποδομές και την απουσία οργανωμένης υποστήριξης.
Συνέντευξη στον Αθανάσιο Μπόμη
Μετά το χάλκινο μετάλλιο στους Παραολυμπιακούς Αγώνες του Τόκιο, τι άλλαξε πραγματικά στην καθημερινότητά σας;
Το χάλκινο μετάλλιο ήταν αναμφίβολα η κορυφαία αθλητική εμπειρία της ζωής μου. Είχα την τύχη να τη ζήσω μαζί με τον αδελφό μου, ο οποίος ήταν ο ramp operator μου, και αυτό είναι κάτι που θα κρατώ για πάντα. Οι Παραολυμπιακοί Αγώνες δεν συγκρίνονται με τίποτε άλλο. Μετά το μετάλλιο γνώρισα ανθρώπους που πιθανότατα δεν θα συναντούσα διαφορετικά, βρέθηκα σε χώρους δημόσιας προβολής και ήρθα σε επαφή με σημαντικές προσωπικότητες. Στην πραγματική καθημερινότητά μου, όμως, δεν άλλαξαν πολλά. Η οικογένειά μου, οι προσωπικές μου σχέσεις, οι στόχοι μου και ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπιζα τη ζωή παρέμειναν οι ίδιοι.
Δεν βασίστηκα ποτέ στα χειροκροτήματα. Από την αρχή στηρίχθηκα στη δουλειά μου, στην οικογένειά μου και σε ανθρώπους που πίστεψαν σε εμένα πριν από την επιτυχία. Η Deloitte, η Σπανός Α.Ε. και η Vechro στάθηκαν δίπλα μου με συνέπεια. Αυτή η στήριξη έχει πραγματική αξία, επειδή δεν εμφανίζεται μετά το μετάλλιο αλλά χτίζεται πριν από αυτό.
Το μετάλλιο κατακτήθηκε μέσα από χιλιάδες ώρες προπόνησης, σωματική προσπάθεια και ψυχική αντοχή. Οι δυσκολίες, όμως, δεν προέρχονται μόνο από τον αγωνιστικό χώρο. Ο ελληνικός αθλητισμός εξακολουθεί να κουβαλά παθογένειες, κλειστά συστήματα και νοοτροπίες που δυσκολεύουν την αξιοκρατία και την εξέλιξη.
❝ Η Ελλάδα διαθέτει αθλητές παγκόσμιου επιπέδου. Αυτό που λείπει δεν είναι το ταλέντο. Είναι ένα σύστημα που θα επιτρέπει στους αθλητές να αφιερώνουν την ενέργειά τους στην προπόνηση και όχι στην επίλυση προβλημάτων.
Ποιο είναι σήμερα το μεγαλύτερο πρακτικό εμπόδιο για έναν αθλητή της κατηγορίας BC3;
Αν έπρεπε να απαντήσω με μία λέξη, θα έλεγα: η οργάνωση. Μέσα σε αυτήν περιλαμβάνονται όλα τα υπόλοιπα. Ένας αθλητής BC3 χρειάζεται εξειδικευμένο και ακριβό εξοπλισμό, προσβάσιμες μετακινήσεις, κατάλληλο προπονητικό χώρο, προσωπική υποστήριξη και σταθερή οικονομική κάλυψη. Όταν αυτά δεν συντονίζονται μέσα από ένα οργανωμένο σύστημα, ο αθλητής αναγκάζεται να αναζητά μόνος του λύσεις.
Προσωπικά είχα την τύχη να βρω ανθρώπους που με βοήθησαν ουσιαστικά. Ο δήμαρχος Παλαιού Φαλήρου, Γιάννης Φωστηρόπουλος, μου παραχώρησε το Δημοτικό Αθλητικό Κέντρο «Σοφία Μπεφόν», όπου μπορούσα να προπονούμαι σε κατάλληλες συνθήκες. Σημαντικό μέρος των εξόδων μου καλύφθηκε από τους χορηγούς μου. Η μετακίνηση είναι επίσης τεράστιο ζήτημα. Εγώ διαθέτω ειδικά διαμορφωμένο όχημα από νεαρή ηλικία, αλλά αυτή δεν είναι δυνατότητα που έχουν όλοι.
Η Ελλάδα διαθέτει αθλητές παγκόσμιου επιπέδου. Αυτό που λείπει δεν είναι το ταλέντο. Είναι ένα σύστημα που θα επιτρέπει στους αθλητές να αφιερώνουν την ενέργειά τους στην προπόνηση και όχι στην επίλυση προβλημάτων που θα έπρεπε να έχουν ήδη λυθεί.
Υπάρχει οργανωμένη ανάπτυξη νέων αθλητών στο μπότσια;
Έχω αποχωρήσει από τον πρωταθλητισμό από το 2021, οπότε θα είμαι προσεκτική. Από όσα γνωρίζω, δεν υπάρχει ακόμη ένας πραγματικά συστηματικός μηχανισμός εντοπισμού και ανάπτυξης νέων αθλητών. Πολλές φορές, η πορεία ενός παιδιού προς το μπότσια εξαρτάται από το αν θα βρεθεί στον δρόμο του ένας εκπαιδευτικός, ένας γυμναστής ή κάποιος άνθρωπος που γνωρίζει το άθλημα και θα αναγνωρίσει τις δυνατότητές του. Αυτό σημαίνει ότι αρκετές διαδρομές ξεκινούν από προσωπικές πρωτοβουλίες και όχι από εθνικό σχεδιασμό.
Έτσι χάνονται ταλέντα. Υπάρχουν παιδιά που θα μπορούσαν να φτάσουν ακόμη και σε Παραολυμπιακό επίπεδο, αλλά ίσως δεν μάθουν ποτέ ότι υπάρχει άθλημα στο οποίο μπορούν να διακριθούν. Το ανθρώπινο δυναμικό υπάρχει. Χρειάζονται περισσότερες ανοιχτές πόρτες, λιγότερα στεγανά, ανανέωση προσώπων και ένα αξιοκρατικό σύστημα που θα ανακαλύπτει εγκαίρως νέους αθλητές.
❝ Η συμπερίληψη δεν χτίζεται μία φορά τον χρόνο, σε μια επετειακή δράση. Χτίζεται καθημερινά, όταν τα παιδιά βλέπουν ότι ένας άνθρωπος με αναπηρία έχει τα ίδια δικαιώματα, τις ίδιες υποχρεώσεις..
Ως σχολική ψυχολόγος, θεωρείτε ότι τα παιδιά μαθαίνουν τη συμπερίληψη στην πράξη;
Απολύτως. Τα παιδιά μαθαίνουν τη συμπερίληψη κυρίως μέσα από την εμπειρία και όχι μέσα από συνθήματα. Όταν γνωρίζω για πρώτη φορά μια ομάδα μαθητών, κάνω μια ανοιχτή συζήτηση μαζί τους. Τους εξηγώ ότι μπορούν να με ρωτήσουν ό,τι θέλουν για την αναπηρία μου, χωρίς φόβο ή αμηχανία. Η περιέργεια των παιδιών είναι φυσιολογική και χρειάζεται ειλικρινείς απαντήσεις.
Από τη στιγμή που γίνεται αυτή η συζήτηση, η αναπηρία παύει να είναι το επίκεντρο. Τα παιδιά με αντιμετωπίζουν όπως οποιονδήποτε άλλο εκπαιδευτικό. Θα μου ζητήσουν βοήθεια, θα γελάσουν μαζί μου, θα διαφωνήσουν μαζί μου και θα μου μιλήσουν για όσα τα απασχολούν.
Η συμπερίληψη δεν χτίζεται μία φορά τον χρόνο, σε μια επετειακή δράση. Χτίζεται καθημερινά, όταν τα παιδιά βλέπουν ότι ένας άνθρωπος με αναπηρία έχει τα ίδια δικαιώματα, τις ίδιες υποχρεώσεις και τον ίδιο επαγγελματικό ρόλο με οποιονδήποτε άλλον.
Τι λείπει περισσότερο από το ελληνικό σχολείο;
Η εύκολη απάντηση θα ήταν «όλα». Υπάρχουν σοβαρές ελλείψεις στην προσβασιμότητα, στις υποδομές, στον εξοπλισμό και στο εξειδικευμένο προσωπικό. Αν όμως έπρεπε να ξεχωρίσω ένα στοιχείο, θα έλεγα τη νοοτροπία.
Ακόμη και οι καλύτερες υποδομές δεν αρκούν, αν ο άνθρωπος απέναντί σου αμφισβητεί τις δυνατότητές σου. Έχω συναντήσει ανθρώπους που, βλέποντας το αμαξίδιό μου, υπέθεσαν ότι ίσως δεν μπορώ να ανταποκριθώ στις απαιτήσεις της δουλειάς. Όχι απαραίτητα από κακή πρόθεση, αλλά επειδή η κοινωνία έχει μάθει να συνδέει την κινητική βλάβη με μειωμένη ικανότητα. Η επαφή συνήθως καταρρίπτει γρήγορα αυτές τις προκαταλήψεις.
Ποια φράση που ακούγεται ως «καλοσύνη» κρύβει στην πραγματικότητα στερεότυπα;
Έχω ακούσει πολλές. Για παράδειγμα: «Κρίμα να είσαι τόσο όμορφη κοπέλα και να είσαι έτσι» ή «καθηλωμένη σε καροτσάκι». Οι φράσεις αυτές δείχνουν ότι ο συνομιλητής βλέπει πρώτα τη βλάβη και μετά τον άνθρωπο. Δεν πιστεύω ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν κακή πρόθεση. Πιστεύω ότι υπάρχει έλλειψη εξοικείωσης.
Η λύση δεν είναι μόνο να διορθώνουμε λέξεις. Είναι να αυξήσουμε την παρουσία ανθρώπων με αναπηρία στα σχολεία, στις επιχειρήσεις, στα πανεπιστήμια, στα ΜΜΕ, στην πολιτική και στον πολιτισμό. Όσο περισσότερο βλέπουμε ανθρώπους με αναπηρία να εργάζονται, να δημιουργούν, να ερωτεύονται και να συμμετέχουν ισότιμα, τόσο πιο γρήγορα θα καταρρεύσουν τα στερεότυπα.
Μήπως το ζήτημα δεν είναι να «δώσουμε ευκαιρίες», αλλά να εφαρμόσουμε δικαιώματα;
Συμφωνώ απόλυτα. Δεν χρειαζόμαστε «ευκαιρίες» με την έννοια της χάρης. Χρειαζόμαστε εφαρμογή δικαιωμάτων. Η εργασία, η εκπαίδευση, η πρόσβαση, η μετακίνηση και η συμμετοχή στην κοινωνική ζωή δεν είναι προνόμια. Είναι θεμελιώδη δικαιώματα. Πολλές φορές, όμως, τα άτομα με αναπηρία αντιμετωπίζονται σαν να πρέπει να είναι ευγνώμονα όταν αποκτούν πρόσβαση σε κάτι που θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητο. Δεν ζητάμε ειδική μεταχείριση. Ζητάμε να αξιολογούμαστε με βάση τις γνώσεις, τις δεξιότητες και τη δουλειά μας
❝ Η μεγαλύτερη προσφορά μιας οικογένειας δεν είναι να προστατεύει συνεχώς το παιδί της από τη ζωή. Είναι να το προετοιμάζει για να μπορεί να τη ζήσει.
Ποιο είναι το κόστος της υπερπροστασίας;
Μπορεί να είναι τεράστιο. Μια οικογένεια μπορεί να αγαπά βαθιά έναν άνθρωπο και ταυτόχρονα, χωρίς να το αντιλαμβάνεται, να περιορίζει την ανάπτυξή του. Η υπερπροστασία μπορεί να μεγαλώσει έναν άνθρωπο που δυσκολεύεται να διεκδικήσει, να πάρει αποφάσεις, να θέσει όρια και να αναλάβει ευθύνες. Η αυτονομία δεν χτίζεται ξαφνικά στα 18 ή στα 25. Χτίζεται από την παιδική ηλικία, όταν το παιδί έχει χώρο να δοκιμάσει, να αποτύχει και να ξαναπροσπαθήσει.
Οι γονείς μου μού έμαθαν τις υποχρεώσεις μου πριν διεκδικήσω τα δικαιώματά μου. Μου έμαθαν να αναλαμβάνω ευθύνη και να μη θεωρώ δεδομένο ότι κάποιος άλλος θα ανοίγει πάντα τον δρόμο για μένα. Η μεγαλύτερη προσφορά μιας οικογένειας δεν είναι να προστατεύει συνεχώς το παιδί της από τη ζωή. Είναι να το προετοιμάζει για να μπορεί να τη ζήσει.
Υπάρχει επαρκής ψυχολογική υποστήριξη για τις οικογένειες;
Υπάρχουν σήμερα δομές, σύλλογοι και ομάδες υποστήριξης. Απέχουμε όμως ακόμη από ένα ολοκληρωμένο δίκτυο. Πολλές οικογένειες έρχονται αντιμέτωπες με τεράστιο όγκο πληροφοριών, πρακτικών δυσκολιών και συναισθηματικών προκλήσεων, χωρίς να γνωρίζουν πάντα πού να απευθυνθούν.
Η αγάπη είναι πολύ σημαντική αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται γνώση, ενημέρωση, ψυχική ανθεκτικότητα, προσαρμοστικότητα και διάθεση για διαρκή μάθηση.
Όταν μια οικογένεια εξελίσσεται, εξελίσσεται και το παιδί. Όταν εγκλωβίζεται στον φόβο, συχνά εγκλωβίζεται και το παιδί μαζί της.
Η δική σας επιτυχία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα ότι «όποιος θέλει, μπορεί»;
Όχι. Δεν μου αρέσει καθόλου αυτή η φράση. Εγώ είχα την τύχη να μεγαλώσω σε μια οικογένεια που επένδυσε στη γνώση, στην εκπαίδευση και στην αυτονομία μου. Είχα πρόσβαση σε εξοπλισμό, τεχνολογία, θεραπείες και ανθρώπους που δεν με αντιμετώπιζαν ως εύθραυστη ή ανίκανη. Δεν έχουν όλοι την ίδια αφετηρία. Δεν έχουν όλες οι οικογένειες τους ίδιους πόρους, τις ίδιες πληροφορίες ή τα ίδια δίκτυα υποστήριξης.
Η κοινωνία χάνει καθημερινά ανθρώπους με ταλέντο και δυνατότητες. Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργούμε λίγες φωτεινές εξαιρέσεις. Είναι να δημιουργούμε συνθήκες ώστε όλο και λιγότεροι άνθρωποι να αποκλείονται από την αρχή.
Ποια είναι η αλήθεια για την επαγγελματική αποκατάσταση των ανθρώπων με αναπηρία;
Υπάρχουν άνθρωποι με αναπηρία που εργάζονται και εξελίσσονται. Παραμένουν όμως λιγότεροι από όσους θα έπρεπε.
Η συζήτηση συχνά ξεκινά από λάθος σημείο. Δεν πρέπει να αναρωτιόμαστε πώς θα «βοηθήσουμε» τα άτομα με αναπηρία να εργαστούν. Πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί εξακολουθούν να υπάρχουν εμπόδια που αποκλείουν ικανούς ανθρώπους.
Η πραγματική συμπερίληψη δεν είναι να δημιουργείς ειδικές θέσεις χαμηλών απαιτήσεων. Είναι να δίνεις ίσες δυνατότητες πρόσβασης, αξιολόγησης, εξέλιξης και συμμετοχής. Δεν χρειαζόμαστε φωτεινές εξαιρέσεις. Χρειαζόμαστε περισσότερες πραγματικές επαγγελματικές διαδρομές.
❝ Οι άνθρωποι με αναπηρία είμαστε ερωτικά και σεξουαλικά όντα. Έχουμε σχέσεις, επιθυμίες, απογοητεύσεις, συντρόφους και οικογενειακά σχέδια.
Γιατί η κοινωνία δυσκολεύεται να μιλήσει για τον έρωτα και τη σεξουαλικότητα των ανθρώπων με αναπηρία;
Επειδή δυσκολεύεται ακόμη να μας δει ως ολοκληρωμένους ανθρώπους. Θα μιλήσει πιο εύκολα για εργασία, εκπαίδευση ή προσβασιμότητα. Όταν όμως η συζήτηση φτάνει στον έρωτα, στη σεξουαλικότητα και στις σχέσεις, εμφανίζεται αμηχανία.
Πολλοί συνδέουν ένα σώμα με βλάβη με ένα σώμα ανίκανο να επιθυμήσει, να αγαπήσει, να γοητεύσει ή να απολαύσει. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Οι άνθρωποι με αναπηρία είμαστε ερωτικά και σεξουαλικά όντα. Έχουμε σχέσεις, επιθυμίες, απογοητεύσεις, συντρόφους και οικογενειακά σχέδια.
Ως γυναίκα με αναπηρία, ποιο στερεότυπο θεωρείτε πιο λανθασμένο;
Ότι μια γυναίκα που χρησιμοποιεί αμαξίδιο είναι λιγότερο γυναίκα ή λιγότερο επιθυμητή. Υπάρχει η λανθασμένη αντίληψη ότι η κινητική βλάβη ακυρώνει τη θηλυκότητα ή την ερωτική ζωή. Ότι μια γυναίκα με αναπηρία δεν μπορεί να ερωτευτεί, να φλερτάρει, να κάνει σεξ ή να επιλέξει τον σύντροφό της.
Επίσης, οι άνθρωποι συχνά αναφέρονται στους ενήλικες με αναπηρία ως «παιδιά». Πίσω από αυτή τη λέξη κρύβεται πολλές φορές η αντίληψη ότι είμαστε αθώοι, ασεξουαλικοί ή αποκομμένοι από τον έρωτα. Δεν είμαστε ούτε άγιοι ούτε αθώα παιδιά. Είμαστε άνθρωποι.
Τι σημαίνει στην πράξη μια ισότιμη σχέση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους με αναπηρία;
Με τον σύζυγό μου, Γιώργο Μουχθή, γνωριστήκαμε μέσα από τον αθλητισμό. Είναι πανευρωπαϊκός πρωταθλητής στην επιτραπέζια αντισφαίριση και παντρευτήκαμε τον Μάιο του 2025.
Δεν μας ένωσε η αναπηρία. Μας ένωσαν η προσωπικότητα, οι αξίες, η χημεία και ο τρόπος που αντιμετωπίζουμε τη ζωή. Σίγουρα το κοινό βίωμα μάς επιτρέπει να καταλαβαίνουμε κάποια πράγματα χωρίς πολλές εξηγήσεις. Αυτό όμως είναι μόνο ένα κομμάτι της σχέσης.
Η ισότητα δεν χτίζεται πάνω στην αναπηρία. Χτίζεται πάνω στον αμοιβαίο σεβασμό, στην εμπιστοσύνη και στην κοινή προσπάθεια.
Τι θα λέγατε σε έναν νέο άνθρωπο με αναπηρία που πιστεύει ότι η προσωπική ζωή «δεν είναι για εκείνον»;
Θα του έλεγα ότι αυτή η σκέψη δεν προέρχεται από τον ίδιο, αλλά από τα στερεότυπα που έχει ακούσει.
Η βλάβη δεν καθορίζει αν είμαστε επιθυμητοί, αν μπορούμε να αγαπήσουμε ή να αγαπηθούμε. Κανένας άνθρωπος δεν γεννιέται γνωρίζοντας ποιος είναι. Όλοι ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας μέσα από τις εμπειρίες και τις σχέσεις.
Δεν χρειάζεται κανείς να ζητήσει άδεια για να ζήσει τη ζωή του. Ούτε την επαγγελματική ούτε την προσωπική ούτε την ερωτική.
Τελικά, ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο;
Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι η βλάβη. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία την αντιλαμβάνεται. Η αναπηρία δημιουργείται όταν δεν υπάρχουν υποδομές, όταν υπάρχουν προκαταλήψεις, χαμηλές προσδοκίες και αποκλεισμός.
Οι άνθρωποι με αναπηρία μπορούν να σπουδάσουν, να εργαστούν, να ερωτευτούν, να δημιουργήσουν οικογένεια, να ταξιδέψουν και να παράγουν έργο. Αυτό που χρειάζεται να αλλάξει δεν είναι οι άνθρωποι με αναπηρία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία έχει μάθει να τους κοιτάζει.
❝ Η αναπηρία δημιουργείται όταν δεν υπάρχουν υποδομές, όταν υπάρχουν προκαταλήψεις, χαμηλές προσδοκίες και αποκλεισμός.
