Δεν έχουν τον νου τους στα παιδιά
Γράφει η Λένα Κυριακίδη για την Efsyn*
«Δεν υπάρχει πιο έντονη αποκάλυψη της ψυχής μιας κοινωνίας από τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τα παιδιά της», δήλωνε ο Νέλσον Μαντέλα σε ομιλία του πριν από τριάντα χρόνια.
Εν έτει 2025 αρκετές χώρες –ακόμα και της «πολιτισμένης» Ευρώπης– εξακολουθούν να επιδεικνύουν ντροπιαστική ανοχή στις βαθιές δομικές ανισότητες που οδηγούν στην παιδική φτώχεια.
Οι λύσεις καθυστερούν αδικαιολόγητα, παρότι είναι γνωστοί οι τρόποι καταπολέμησης των συνθηκών στέρησης, τις οποίες σύμφωνα με τη Eurostat βιώνουν τουλάχιστον 9,5 εκατομμύρια παιδιά στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σχεδόν 20 εκατομμύρια διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού. Στα πρώτα δεν παρέχονται επαρκή γεύματα ούτε θέρμανση. Δεν διαθέτουν ένα ζευγάρι παπούτσια για τον χειμώνα και ένα για το καλοκαίρι, σχολικά βιβλία ή παιχνίδια στο σπίτι.
Όμως, η μείωση της οικονομικής εξαθλίωσης φαίνεται πως δεν βρίσκεται στις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπως αποτυπώνονται στην πρόσφατη πρότασή της για το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο 2028-2034 στην οποία ιεραρχούνται υψηλότερα η ανταγωνιστικότητα, η ασφάλεια και η άμυνα. Μόνο το 14% των πόρων των εθνικών και περιφερειακών σχεδίων, ήτοι περίπου 121 δισ. ευρώ, προορίζεται για κοινωνικές δαπάνες και πολιτικές.
Η φτώχεια των νοικοκυριών βρίσκεται πίσω από την παιδική φτώχεια και για την ουραγό Ελλάδα, με 33,6% των ανηλίκων κάτω των 16 ετών να βιώνει σοβαρές υλικές στερήσεις το 2024, μακράν πίσω από το 13,6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Έπονται οι Ρουμανία (31,8%), Βουλγαρία (29,8%), Ισπανία (20,3%) και Ουγγαρία (18,4%), ενώ τα χαμηλότερα ποσοστά πέτυχαν Κροατία (2,7%), Σλοβενία (3,8%) και Σουηδία (5,6%). Την ίδια χρονιά, το 27,9% των παιδιών ζούσαν σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό.
Η Ελλάδα βρίσκεται στη χειρότερη θέση και σε ό,τι αφορά τις οικογενειακές παροχές.
Οι αιτίες
Το μορφωτικό επίπεδο της οικογένειας έχει σημαντική επίδραση στη φτώχεια και στον κίνδυνο φτώχειας των παιδιών, αλλά ή Ελλάδα σημειώνει υψηλά ποσοστά τόσο στα ανήλικα με γονείς χαμηλότερου μορφωτικού επιπέδου (77,2% τρίτη αρνητική επίδοση πανευρωπαϊκά) όσο και με γονείς απόφοιτους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης (πρώτη με 17,6%).
Ακόμα και η ανώτερη μόρφωση, λοιπόν, δεν αρκεί για να θωρακίσει τις οικογένειες, καθώς το υψηλό κόστος ζωής αναδεικνύεται σε πιο καθοριστικό παράγοντα, όταν η πραγματική αξία των μισθών και η αγοραστική δύναμη των πολιτών παραμένουν καθηλωμένες σε αντίθεση με την εκτόξευση ενοικίων και λογαριασμών ενέργειας και με τη διατήρηση της ακρίβειας στα σούπερ μάρκετ.
Σύμφωνα με έκθεση της ΕΛΣΤΑΤ για τις συνθήκες διαβίωσης στη χώρα μας (Ιούλιος 2025), αρνητικό ρεκόρ τριετίας σημείωσε ο δείκτης του πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό (26,9%) και ο κίνδυνος φτώχειας πριν από τις «κοινωνικές μεταβιβάσεις», στις οποίες περιλαμβάνονται οι κοινωνικές παροχές.
Άλλωστε, παρά τις ψευδεπίγραφες διακηρύξεις της κυβέρνησης περί προτεραιότητας των νοικοκυριών με παιδιά, η Ελλάδα βρίσκεται στη χειρότερη θέση και σε ό,τι αφορά τις οικογενειακές παροχές. Πρόσφατη ανάλυση του Εuronews Business έδειξε ότι το ποσό που αντιστοιχεί σε κάθε άτομο από τις δαπάνες για οικογενειακά επιδόματα είναι μόλις 264 ευρώ τον χρόνο, λιγότερο από το ένα τρίτο του μέσου όρου στην Ε.Ε.
«Ως προς την επιδοματική πολιτική, είναι ξεκάθαρο ότι ακόμα την έχουμε ανάγκη, αλλά θα πρέπει να συμπεριληφθούν με πιο σωστά και ευρύτερα κριτήρια οι πληθυσμοί κάτω από το κατώφλι της φτώχειας, να ανταποκρίνεται περισσότερο στις ανάγκες των ανθρώπων και στη διαδικασία και τον αγώνα που κάνουν για να επιβιώσουν.
»Χρειάζεται προσοχή η ψηφιοποίηση των επιδοματικών πολιτικών, γιατί τα πιο ευάλωτα τμήματα της κοινωνίας δεν έχουν πάντα εξοικείωση ή πρόσβαση σε υπολογιστές», υπογραμμίζει το Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας, σημειώνοντας ότι η μόνιμη υποβάθμιση των μισθών από το 2009 έπληξε περισσότερο οικογένειες με παιδιά και ότι η υποβάθμιση είναι ακόμα μεγαλύτερη για τις φτωχότερες από αυτές.
«Οι γονείς μάς εξήγησαν πως τρέχουν συνεχώς πίσω από τα είδη σε προσφορά, μειώνουν τις αγορές βασικών διατροφικών ειδών, όπως π.χ. το κόκκινο κρέας, στερούνται εξόδους και προσωπικές δαπάνες»
Παιδικό άγχος
Σε ποιοτικές έρευνες του Δικτύου το προηγούμενο καλοκαίρι σε νοικοκυριά διάφορων δήμων της Αττικής, καταγράφηκε ότι «τα παιδιά αναπτύσσουν άγχος ακόμα και για τη χρήση ανεμιστήρα ή αντικουνουπικού. Οι εξωσχολικές δραστηριότητες και οι διακοπές θεωρούνται πολυτέλεια. Οι γονείς μάς εξήγησαν πως τρέχουν συνεχώς πίσω από τα είδη σε προσφορά, μειώνουν τις αγορές βασικών διατροφικών ειδών, όπως π.χ. το κόκκινο κρέας, στερούνται εξόδους και προσωπικές δαπάνες».
Κι όλα αυτά γιατί καλούνται να καλύψουν σημαντικές δαπάνες, που θα έπρεπε να είναι δωρεάν, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την πρόσβαση στη δημόσια εκπαίδευση. Η όξυνση του ανταγωνισμού για εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο σπρώχνει όλο και περισσότερο τους υποψηφίους στα ιδιωτικά φροντιστήρια, τα οποία πλέον «εισβάλλουν» στις ζωές των μαθητών από το Δημοτικό σχολείο.
📊 Η δαπάνη των νοικοκυριών για φροντιστήρια πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης εκτοξεύτηκε από 6,1 εκατομμύρια ευρώ το 2013 σε 26,1 εκατομμύρια το 2023, σύμφωνα με το Κέντρο Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΚΑΝΕΠ) της ΓΣΕΕ (βλ. «Στα φροντιστήρια από την Α΄ Δημοτικού», Χριστίνα Κοψίνη, 1.4.25).
Η σοβαρή επιβάρυνση του οικογενειακού προϋπολογισμού ξεκινά ήδη από την προσχολική εκπαίδευση. Ενδεικτικό το γεγονός ότι έσπασαν ρεκόρ οι αιτήσεις για τους 28 βρεφονηπιακούς σταθμούς της Δημόσιας Υπηρεσίας Απασχόλησης για τη σχολική νέα χρονιά (+6% σε σχέση με πέρυσι).
Με αγωνία οι γονείς ανέμεναν τα οριστικά αποτελέσματα του προγράμματος φιλοξενίας παιδιών σε ιδιωτικούς βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς, ΚΔΑΠ και ΚΔΑΠ ΑμεΑ. Θετικό βήμα η διετής διάρκεια του προγράμματος από φέτος για το voucher, που καλύπτει μέρος του αντιτίμου, από 1.985 μέχρι 3.239 ευρώ ετησίως. Για βρεφονηπιακούς ολοκληρωμένης φροντίδας και ΚΔΑΠ ΑμεΑ, φτάνει στα 5.000 και 5.500 αντίστοιχα.
«Η πρόσβαση στη δημόσια και δωρεάν προσχολική εκπαίδευση θα δώσει τη δυνατότητα στους γονείς να επανέλθουν στην αγορά εργασίας που θεωρείται βασική ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Διαπιστώνουμε ότι η ζήτηση θέσεων σε δημόσιους παιδικούς σταθμούς δεν καλύπτεται από την προσφορά. Το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης οφείλει να ερευνήσει τι ποσοστό καλύπτουν τα vouchers από τις τιμές των ιδιωτικών σταθμών και τι ποσοστό καταβάλλουν οι οικογένειες», σχολιάζει το Δίκτυο.
Όπως αναφέρει, άλλη σημαντική δαπάνη είναι «η κάλυψη των υπηρεσιών παιδικής υγείας με έμφαση στις οδοντιατρικές υπηρεσίες. Το υπουργείο Υγείας έχει θέσει και αυτήν την υπηρεσία σε πρόγραμμα επιδόματος, δεδομένου ότι η κάλυψη από τα ταμεία παραμένει πάρα πολύ χαμηλή. Το dentist pass καλύπτει μόνο έλεγχο και καθαρισμό, πάλι υπάρχει σημαντική επιβάρυνση στις τσέπες της οικογένειας σε ιατρικές πράξεις απαραίτητες και πολύ συχνές στα παιδιά». Για τους παραπάνω λόγους το Δίκτυο προτείνει τα εξής:
Προτάσεις ⤵️
● Αύξηση κοινωνικών δαπανών σε τομείς όπως δημόσια υγεία, δημόσια προσχολική εκπαίδευση, κοινωνική κατοικία.
● Δικαιότερο φορολογικό σύστημα, που θα αφαιρέσει το βάρος από τα φτωχότερα νοικοκυριά, βασιζόμενο λιγότερο στην άμεση φορολογία, εξαιρώντας σημαντικά διατροφικά είδη από φόρους, φορολογώντας με δικαιότερες κλίμακες, φορολογώντας τα μερίσματα.
● Αυτόματη τιμαριθμική προσαρμογή μισθών και συντάξεων για να ανακοπούν οι επιπτώσεις του πληθωρισμού και της ακρίβειας, κυβερνητικός έλεγχος στις τιμές βασικών αγαθών.
● Κυβερνητικές παρεμβάσεις για φτηνές τιμές ρεύματος και δυνατότητα σύνδεσης των ενεργειακών κοινοτήτων με το δίκτυο με προτεραιότητα έναντι πρωτοβουλιών, που δεν προκύπτουν από ενεργειακές κοινότητες αλλά καπηλεύονται τον όρο.
● Οικοδόμηση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, που να καλλιεργεί την εμπιστοσύνη προς την ευρύτερη ανάκαμψη και να αναγνωρίζει το εύρος της φτώχειας, που ζει ο πληθυσμός σήμερα και όχι μόνο τους «ευάλωτους». Δικαιότερη διανομή εισοδημάτων με κίνητρα για φορολογική συμμόρφωση, μείωση της έμμεσης φορολογίας, μεγαλύτερη φορολόγηση στον συσσωρευμένο πλούτο.
Από την πλευρά της, η αρμόδια γενική γραμματεία Δημογραφικής και Στεγαστικής Πολιτικής του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας αναφέρει στην «Εφ.Συν.» πως οι ενδιάμεσοι στόχοι για το 2025, στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για την «Εγγύηση για το Παιδί» (Child Guarantee) έως το 2030, πλησιάζουν την επίτευξή τους, ιδιαίτερα ως προς τη μείωση της σοβαρής υλικής στέρησης, εστιάζοντας στην πτωτική πορεία των υψηλών δεικτών, με «σημαντική μείωση της παιδικής φτώχειας την τελευταία δεκαετία», παραβλέποντας ωστόσο πως το 2015 η χώρα βρισκόταν στον ζενίθ της οικονομικής κρίσης.
Σταγόνα στον ωκεανό
Η γ.γ. κάνει λόγο για «συνεκτικό σύνολο πολιτικών με στόχο την ουσιαστική ενίσχυση των οικογενειών, την προστασία των παιδιών και την αντιμετώπιση των κοινωνικών ανισοτήτων, με κεντρικό γνώμονα το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού» και με τέσσερις βασικούς άξονες:
*️⃣ εισοδηματική στήριξη και μέτρα ενίσχυσης της γονεϊκότητας,
*️⃣ πρόληψη της παιδικής κακοποίησης και θεσμικές εγγυήσεις προστασίας,
*️⃣ μεταρρυθμίσεις στην παιδική προστασία και την αποϊδρυματοποίηση,
*️⃣ συνεργασία με την κοινωνία των πολιτών και θεσμική τεκμηρίωση πολιτικής.
Ωστόσο, οι αριθμοί των προϋπολογισμών και κυρίως το χαμηλό ύψος των επιδομάτων μοιάζουν σταγόνα στον ωκεανό για το μέγεθος του προβλήματος και τις πραγματικές ανάγκες των οικογενειών. Το επίδομα παιδιού στηρίζει 800.000 οικογένειες ετησίως με τα ποσά να κυμαίνονται από 45 έως 75 ευρώ για το πρώτο και το δεύτερο τέκνο, ανάλογα με το εισόδημα, ενώ για τρίτο τέκνο και άνω φτάνει τα 90 ευρώ τον μήνα.
Η κυβέρνηση παρουσιάζει ως επίτευγμα τη νομοθέτηση του επιδόματος γέννησης, το οποίο αναπροσαρμόστηκε από 1ης Ιανουαρίου 2023 σε 2.400 ευρώ για το πρώτο παιδί, 2.700 ευρώ για το δεύτερο, 3.000 ευρώ για το τρίτο και 3.500 ευρώ για το τέταρτο και κάθε επόμενο.
«Συμπληρωματικά, η εισοδηματική στήριξη ενισχύεται μέσω παροχών σε είδος, όπως τα σχολικά γεύματα και η διανομή βασικών αγαθών μέσω του ΤΕΒΑ, καθώς και μέσω στοχευμένων χρηματοδοτικών προγραμμάτων» και φέρνει ως παράδειγμα το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, που αυξήθηκε αλλά παραμένει ανεπαρκές, από 250 έως 400 ευρώ.
Επίσης, από τη γραμματεία του ΥΚΟΙΣΟ υποστηρίζουν ότι η θέσπιση ενίσχυσης των αναδόχων γονέων με 575 ευρώ μηνιαίως για κάθε παιδί τυπικής ανάπτυξης και 750 ευρώ για κάθε παιδί με αναπηρία και η λειτουργία του θεσμού της επαγγελματικής αναδοχής για εξειδικευμένη φροντίδα σε ανάπηρα ανήλικα και αυξημένη αμοιβή 1.800 ευρώ για τον ανάδοχο έχουν φέρει αποτελέσματα: ο αριθμός των ανηλίκων σε δομές μειώθηκε από 1.393 τον Ιανουάριο του 2023 σε 1.170 τον Απρίλιο του 2025 ενώ από το 2020 έως 1.7.2025 έχουν ολοκληρωθεί 1.058 υιοθεσίες και 687 αναδοχές.
Τέλος, η γ.γ. σημειώνει την υλοποίηση δύο προγραμμάτων για υποστήριξη παιδιών σε καθεστώς προστασίας, που βρίσκονται σε πιλοτικό στάδιο (πρόγραμμα ημιαυτόνομης διαβίωσης για 200 νέους ηλικίας 15 έως 26 ετών που φιλοξενούνται σε μονάδες παιδικής προστασίας, και το πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης, για 2.500 παιδιά έως 6 ετών με αναπηρία και αναπτυξιακές δυσκολίες).
Περίθαλψη
📍 Στη γειτονική Ιταλία η έλλειψη μακροχρόνιων κοινωνικών πολιτικών για τα παιδιά επιδεινώνεται περαιτέρω από τις ακατάλληλες πρωτοβουλίες της κυβέρνησης Μελόνι. «Από το 2021 επισημαίνουμε τα προβλήματα που αφορούν αυτή την ηλικιακή ομάδα και τις οικογένειές τους», λέει ο Michele Carrus, πρόεδρος της οργάνωσης Federconsumatori.
«Μέτρα όπως η κατάργηση του εισοδήματος διαβίωσης σίγουρα δεν βοηθούν, δεδομένου ότι τις συνέπειες πληρώνουν οι φτωχότερες οικογένειες και, κατά συνέπεια, τα παιδιά». Προσθέτει πως, εξαιτίας του γεγονότος ότι έξι εκατομμύρια Ιταλοί δεν έχουν ιατρική περίθαλψη, «πολλές οικογένειες με παιδιά ή εφήβους πρέπει να αντιμετωπίσουν αυτή την τρομακτική κατάσταση».
«Επιπλέον, όταν η δυστυχία δεν βρίσκει λύση, δημιουργεί οργή και δυσαρέσκεια που, στην καλύτερη περίπτωση, οδηγεί σε απογοήτευση και δυσπιστία απέναντι στο κράτος και τα θεσμικά όργανα», υπογραμμίζει. Από εδώ προκύπτει και η πρότασή του για «μια πολιτική κοινωνικής πρόνοιας στην οποία θα ακολουθούνται προγράμματα που δεν θα αλλάζουν (σ.σ. από κάθε κυβέρνηση)».
Κόντρα στην κρατική αδιαφορία μόνο μία ΜΚΟ, η «Con i bambini», στηρίζει 650.000 παιδιά σε συνθήκες φτώχειας χάρη σε ένα δίκτυο από εκπαιδευτικούς, κοινωνικούς λειτουργούς, ενορίες και συνολικά 10.000 δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς.
Ανισότητες
📍 Η ίδια σιωπηλή κρίση παρατηρείται και στην Ισπανία, που καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά κινδύνου παιδικής φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στη Δυτική Ευρώπη, επηρεάζοντας 2,7 εκατομμύρια παιδιά. Εντυπωσιακό το γεγονός ότι περισσότεροι από τους μισούς εφήβους και παιδιά δηλώνουν αντιμετωπίζουν δυσκολίες να τα βγάλουν πέρα μέχρι το τέλος του μήνα.
Διαπιστώνονται, δε, μεγάλες περιφερειακές ανισότητες: η Ανδαλουσία καταγράφει «πρωτιά» με 44,4%, ακολουθούμενη από τα Κανάρια Νησιά και τη Μουρθία, ενώ η Γαλικία παρουσιάζει σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό (16%).
Τα παιδιά με αλλοδαπούς γονείς είναι από τα πιο εκτεθειμένα, με ποσοστό κινδύνου 67,9%. Οι μονογονεϊκές οικογένειες, ιδίως εκείνες με μητέρες που είναι μόνες, πλήττονται δυσανάλογα, με ποσοστό που υπερβαίνει το 50%. Τέλος, το μέγεθος της οικογένειας έχει σημασία: ο κίνδυνος αγγίζει το 49% στις οικογένειες με τρία παιδιά και υπερβαίνει το 65% σε εκείνες με περισσότερα από τρία. Όλα τα παραπάνω στοιχεία υποδηλώνουν μια ριζωμένη κατάσταση, η οποία απαιτεί ολοκληρωμένες πολιτικές απαντήσεις.
* Το άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκε ο Davide Madeddu (Sole 24 Ore).
Πηγή: www.efsyn.gr
